تدریس فصل اول زیست دهم تجربی – اجزای سلول جانوری

گفتار سوم فصل اول زیست دهم

یاخته چیست؟

یاخته ( سلول ) واحد اساسی و ساختاری، عملکردی و بیولوژیکی همه موجودات زنده شناخته شده است. سلول کوچکترین واحد حیات است. سلول ها را اجزای سازنده زندگی می نامند. به مطالعه سلول ها زیست شناسی سلولی می گویند. بدن انسان از تریلیون ها سلول تشکیل شده است که همگی عملکرد خاص خود را دارند. سلول ها ساختار اساسی یا کلیدی همه موجودات زنده هستند. سلول ساختاری را برای بدن فراهم می کند، مواد مغذی را از غذا می گیرد و وظایف مهمی را انجام می دهد.

دو نوع سلول وجود دارد. پروکاریوتی و یوکاریوتی

پروکاریوت ( باکتری ) : ها هسته ندارند – DNA در سیتوپلاسم است و می تواند رشته های دایره ای کوچکی از DNA به نام پلاسمید را تشکیل دهد.

سلول‌های یوکاریوتی (گیاهی، حیوانی، قارچی):  همگی دارای DNA محصور در هسته هستند. هسته اندامکی است که از اطلاعات ژنتیکی آن ارگانیسم تشکیل شده است. در یک سلول حیوانی، هسته در محل مرکزی سلول قرار دارد. به همین ترتیب، در سلول گیاهی، به دلیل وجود واکوئل بزرگ پر از آب در مرکز سلول، هسته بیشتر در حاشیه قرار دارد.

یک یاخته از سه بخش : هسته , سیتوپلازم و غشا تشکیل شده است.

هسته

هسته یک اندامک کروی شکل است که در هر سلول یوکاریوتی وجود دارد. هسته مرکز کنترل سلول های یوکاریوتی است. همچنین مسئول هماهنگی ژن ها و بیان ژن است. ساختار هسته شامل غشای هسته، کروموزوم، نوکلئوپلاسم و هستک است. هسته در مقایسه با سایر اندامک های سلولی برجسته ترین اندامک است که حدود 10 درصد از حجم سلول را تشکیل می دهد. به طور کلی، یک سلول یوکاریوتی تنها هسته دارد.

هسته توسط یک غشای هسته ای از بقیه قسمت های یاخته ( سیتوپلازم ) جدا میشود.

هستک چیست؟

ناحیه ای در داخل هسته سلول که از RNA و پروتئین تشکیل شده و محل ساخت ریبوزوم ها است.

وظیفه هسته

هسته 2 وظیفه اصلی دارد: وظیفه ذخیره سازی مواد ارثی سلول یا DNA را بر عهده دارد. مسئول هماهنگی بسیاری از فعالیت های مهم سلولی مانند سنتز پروتئین، تقسیم سلولی، رشد و بسیاری از عملکردهای مهم دیگر است.

سیتوپلاسم

سیتوپلاسم یک ماده ژل مانند است که یاخته را پر می کند و بین غشای یاخته و هسته قرار می گیرد. تقریباً 80 درصد آن از آب تشکیل شده و معمولاً شفاف و بی رنگ است. اندامک های سلولی مانند میتوکندری، ریبوزوم، اجسام گلژی و غیره در سیتوپلاسم معلق هستند.

غشای یاخته ای ( غشاء سلولی )

غشای یاخته ای که غشای پلاسمایی نیز نامیده می‌شود، غشایی است که در تمام یاخته ها یافت می‌شود و فضای داخلی یاخته را از محیط بیرون جدا می‌کند. در سلول های باکتریایی و گیاهی، یک دیواره یاخته ای به غشای یاخته ای در سطح بیرونی آن متصل است.

غشای یاخته ای از سلول ها محافظت و سازماندهی می کنند. همه یاخته ها دارای غشای یاخته ای خارجی هستند که نه تنها آنچه را که وارد سلول می شود، بلکه میزان ورود هر ماده را نیز تنظیم می کند.

جزء اصلی غشای یاخته ای فسفولیپیدها هستند. فسفولیپیدها نوعی لیپید هستند که غشای یاخته ای را تشکیل می دهند. فسفولیپیدها آمفی پاتیک هستند، به این معنی که هم قسمت های آبگریز دارند که به راحتی با آب مخلوط نمی شوند و هم قسمت های آبدوست دارند که با آب مخلوط می شوند.

غشای یاخته ای یک غشای نیمه قابل نفوذ است که تنها به موجودات مولکولی انتخابی اجازه عبور از آن را می دهد. سهولت عبور یک مولکول از غشای یاخته ای به عنوان نفوذپذیری غشای یاخته ای شناخته می شود.

غشاء اجازه عبور برخی از مواد را می دهد، اما نه همه. گفته می شود که غشای یاخته ای به طور انتخابی نفوذپذیر است. به عنوان مثال، مولکول های کوچک ممکن است از غشاء عبور کنند. اگر برای عبور مواد از غشاء انرژی لازم نباشد، این فرآیند را انتقال غیرفعال می نامند. دو نوع انتقال غیر فعال عبارت اند از: انتشار و اسمز.