درس دوازدهم فنون دهم انسانی
جناس و انواع آن – درس 12 فنون دهم
جناس فنون دهم انسانی
جناس به دو کلمه همجنس و همسان گفته میشود که گاه تنها در معنا با هم تفاوت دارند و گاه علاوه بر معنا، در یک یا چند واج (مصوت یا صامت) نیز متفاوتاند. ارزش جناس در شعر و نثر فارسی به موسیقی و آهنگی است که در کلام ایجاد میکند و نقش مهمی در زیبایی و تأثیرگذاری سخن دارد.
انواع جناس فنون دهم انسانی
به طور کلی، جناس به دو دسته تقسیم میشود:
جناس همسان (تام)
در جناس همسان، دو واژه در تلفظ یکساناند اما دارای معانی متفاوت هستند. این نوع جناس از نظر موسیقایی بسیار ارزشمند است و به شعر لطافت و آهنگ خاصی میبخشد.
مثالها:
- «بهرام که گور میگرفتی همه عمر / دیدی که چگونه گور بهرام گرفت» — در این بیت:
«گور» (گورخر یا اصطلاح محلی) و «گور» (قبر) — جناس همسان (تلفظ دقیقاً یکسان، معنی متفاوت).
- «هر که گوید کلاغ چون باز است / نشنوندش که دیدهها باز است» (سعدی) — اینجا:
«باز» = نام پرنده و «باز» = گشوده/هوشیار — جناس همسان.
جناس ناهمسان (ناقص)
در جناس ناهمسان، واژهها در یک واج (اول، وسط یا آخر) با هم تفاوت دارند اما شباهت کلی آنها هنوز حفظ شده است. جناس ناقص خود به سه نوع تقسیم میشود:
الف) جناس اختلافی
تفاوت واژهها در یک یا چند حرف (به جز مصوت کوتاه) است.
مثالها:
«مگذران روز سلامت به ملامت / چه توقع از جهان مگذران داری» — (حافظ)
جناسِ میان «ملامت» و «مگذران» نمونهای از اختلافی است (حروف متفاوت ولی شباهت واجی وجود دارد). (توضیح: این مثال در کتاب آمده؛ اگر بخواهی میتوانم مثال شفافتر جایگزین کنم).
«برو شادی کن ای یار دلافروز / غمِ فردا، نمیشود خورد امروز» — (در نمونههای قبلی)
اگر بیتِ دیگری دقیقا مثال اختلافی خوانده شده داری، میگذارم؛ اما معیار اینکه دو واژه در یک یا چند واج تفاوت دارند را رعایت کن.
(نکته) نمونههای واضحتر اختلافی: «سور / مور» — «سُر» و «مور» حروف نزدیک ولی متفاوت؛ یا «کلام / سلام» در مواردی که واج آخر مشترک است ولی اول متفاوت.
ب) جناس افزایشی
تفاوت واژهها در تعداد واجها است.
مثالها:
«وقت است تا برگِ سفر بر باره بندیم / دل بر عبور از سدّ خار و خاره بندیم» (نمونهٔ بالا)
«خار» و «خاره» — واژه دوم واجِ بیشتری دارد → جناس افزایشی.
«من اوّل روز دانستم که با شیرین در افتادم / که چون فرهاد باید شست، دست از جان شیرینم» (سعدی)
«شیرین» (معشوق) و «شیرین» (صفت/اسم) در برخی موارد افزایشی میآیند اگر شکل واژه تغییر کند (مثالهای دقیقتر افزایشی را هم میآورم اگر مایل باشی).
ج) جناس حرکتی
در این نوع جناس، همسانی واژهها در مصوتهای کوتاه است.
مثالها:
مکن تا توانی دلِ خلق، ریش / وگر میکُنی، میکَنی بیخِ خویش
واژههای میکُنی و میکَنی
در حروف کاملاً یکساناند (م، ی، ک، ن، ی)
اما در حرکت حرف ک تفاوت دارند: یکی با ضمه (ـُـ)، دیگری با فتح (ـَـ).
بنابراین، میان آنها جناس حرکتی برقرار است.
اشتقاق
اشتقاق به معنای همریشه بودن واژهها در حروف اصلی است. این همریشگی باعث تکرار واجها و ایجاد موسیقی و آهنگی دلنشین در کلام میشود.
مثالها:
«گل نعمتی است هدیه فرستاده از بهشت / مردم کریمتر شوند اندر نعیم گل» (کسایی)
«نعمت» و «نعیم» ← ریشهٔ ن-ع-م → اشتقاق (همریشگی).
«وجه خدا اگر شودت منظر نظر / زین پس شکی نماند که صاحب نظر شوی» (حافظ)
«منظر» و «نظر» ← ریشهٔ ن-ظ-ر → اشتقاق.
نکته مهم:
- اگر دو واژه هم ریشه باشند و تنها در یک حرف با هم اختلاف داشته باشند، هم جناس و هم اشتقاق دارند.
- اگر اختلاف آنها بیش از یک حرف باشد ولی همریشه باشند، فقط اشتقاق دارند.
مثال:
نوح تویی، روح تویی، فاتح و مفتوح تویی / سینه مشروح تویی بر در اسرار مرا (مولانا)
جواب خودارزیابی درس دوازدهم علوم و فنون دهم انسانی
جواب خودارزیابی درس دوازدهم فنون دهم
صفحه 100 فنون دهم انسانی
1 – در بیت های زیر , انواع جناس را مشخص کنید.
در دل، عطش عشق خدایی ما راست / دیوانه وصلیم و جدایی ما راست ( قیصر امین پور )
جواب:
خدایی و جدایی: جناس ناهمسان اختلافی
***
بهرام که گور میگرفتی همه عمر / دیدی که چگونه گور بهرام گرفت ( خیام )
جواب:
گور (گور خر است) و گور (قبر): جناس همسان
***
بگفت از سور کمتر گوی با مور / که موران را قناعت خوشتر از سور ( پروین اعتصامی )
جواب:
سور و مور: جناس ناهمسان اختلافی
***
در دل ندهم ره پس از این مهر بتان را / مُهر لب او بر در این خانه نهادیم ( حافظ )
جواب:
مِهر و مُهر: جناس ناهمسان حرکتی
***
زد به دلم در آتشی، عشق بتی که نام او / زُهره و آفتاب را زَهره به آب میکند ( نظامی )
جواب:
زُهره و زَهره: جناس ناهمسان حرکتی
***
هر که گوید کلاغ چون باز است / نشنوندش که دیدهها باز است ( سعدی )
جواب:
باز (نام پرندهای است) و باز (گشوده): جناس همسان
***
تا روانم هست نامت بر زبان دارم روان / تا وجودم هست خواهد بود نقشت در ضمیر ( سعدی )
جواب:
روان (جان) و روان (جاری): جناس همسان
***
غم خویش در زندگی خور که خویش / به مرده نپردازد از حرص خویش ( سعدی )
جواب:
خویش (خود) و خویش (خویشاوند): جناس همسان
***
آسمان صاف و شب آرام / بخت خندان و زمان رام / خوشه ماه فرو ریخته در آب/ شاخهها دست برآورده به مهتاب ( فریدون مشیری )
جواب:
آرام و رام: جناس ناهمسان افزایشی
***
وه چه بیگانه گذشتی، نه کلامی نه سلامی / نه نگاهی به نویدی، نه امیدی به پیامی ( شفیعی کدکنی )
جواب:
کلام و سلام: جناس ناهمسان اختلافی
***
صفحه 101 فنون دهم انسانی
به مُلکِ جَم، مشو غرّه که این پیران رویین تن / به دستانت به دست آرد، اگر خود پور دستانی ( خواجوی کرمانی )
جواب:
دستان (حیله و مکر) و دستان (لقب زال): جناس همسان
***
به جفایی و قفایی نرود عاشق صادق / مژه بر هم نزند، گر بزنی تیر و سنانش ( سعدی )
جواب:
جفا و قفا: جناس ناهمسان اختلافی
***
مرا زمانه ز یارم به منزلی انداخت / که راضیام به نسیمی کز آن دیار آید (یغمای جندقی)
جواب:
یارو دیار: جناس ناهمسان افزایشی
***
ای دلیل دل گم گشته، خدا را مددی / که غریب ار نبرد ره، به دلالت برود ( حافظ )
جواب:
دلیل و دلالت: همریشگی (اشتقاق)
***
ای بسا شاعر، که او در عمر خود، نظمی نساخت / وی بسا ناظم، که او در عمر خود، شعری نگفت ( محمد تقی بهار )
جواب:
نظم و ناظم: همریشگی (اشتقاق)
***
گر تیغ برکشد که محبّان همیزنم / اوّل کسی که لاف محبّت زند، منم (سعدی)
جواب:
محبّان و محبّت: همریشگی (اشتقاق)
***
2 – برای هر یک از انواع جناس از کتاب فارسی خود نمونه ای بنویسید.
جواب:
جناس ناهمسان اختلافی:
الهی فضل خود را یار ما کن / ز رحمت یک نظر در کار ما کن
جناس ناهمسان افزایشی:
در بر من ره چو به پایان برد / از خجلی سر به گریبان برد
جناس ناهمسان حرکتی:
شکر کند چرخ فلک، از مَلِک و مُلک و مَلَک / کز کرم و بخشش او، روشن و بخشنده شدم
جناس همسان:
به جز از علی که آرد پسری ابوالعجایب / که علم کند به عالم شهدای کربلا را که (۱- چه کسی ۲- حرف پیوند)