درس 17 فارسی دهم
مراعات نظیر چیست فارسی دهم
مراعات نظیر یعنی انتخاب واژهها و عبارتهایی که از نظر معنا، مفهوم و زمینه مرتبط یا همخانواده باشند و در کنار هم قرار گیرند تا ترکیبی هماهنگ، دلنشین و موزون بسازند. این آرایه یکی از شکلهای زیبای تکرار معنایی و تداعی مفهومی است که به کمک آن سخنران یا شاعر، معناهای خود را به گونهای منسجم و مرتبط بیان میکند.
اهمیت مراعات نظیر
زیبایی و آهنگ کلام: هماهنگی معنایی باعث میشود که جملهها و ابیات، موسیقی خاصی پیدا کنند و برای شنونده یا خواننده دلنشین باشند.
افزایش انسجام معنایی: کلمات و عبارات مرتبط، پیوستگی و همبستگی متن را تقویت میکنند.
تداعی معانی و مفاهیم: مراعات نظیر باعث میشود ذهن مخاطب به مجموعهای از مفاهیم مرتبط هدایت شود و برداشتهای عمیقتری از متن داشته باشد.
تقویت آرایههای دیگر: این آرایه زمینهساز استفاده بهتر از آرایههایی مثل “تکرار”، “تشبیه” و “مقایسه” است.
انواع مراعات نظیر
مراعات نظیر میتواند در چند سطح صورت گیرد:
مراعات نظیر معنایی: به کار بردن کلمات یا عبارات هممعنی یا نزدیک به هم در یک جمله یا بیت.
مثال: “دل و جان”، “آب و خاک”
مراعات نظیر موضوعی: انتخاب واژههایی که به یک موضوع یا حوزه مرتبط هستند.
مثال: “ابر، باد، مه، خورشید و فلک” — همه عناصر طبیعی و آسمانی که در کنار هم آمدهاند.
مراعات نظیر دستوری: هماهنگی و همنشینی واژههایی با ساختار دستوری مشابه.
مثالهای مراعات نظیر در شعر و نثر
در بیت زیر از حافظ:
“ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری”
(همه عناصر طبیعی مرتبط که در کنار هم تداعی زیبایی ایجاد میکنند)
نمونه دیگر:
“دل و جان را به هم پیوند ده
تا آتش عشق برفروزانی کند”
در نثر:
“در باغ، گلها، درختان، سبزهها و پرندگان همه به یکدیگر پیوستهاند.”
تفاوت مراعات نظیر با آرایههای مشابه
مراعات نظیر و تکرار: تکرار صرفاً بازگویی یک کلمه یا عبارت است ولی مراعات نظیر به هماهنگی معنایی واژهها توجه دارد.
مراعات نظیر و تشبیه: تشبیه مقایسه بین دو چیز است، اما مراعات نظیر انتخاب واژههای مرتبط در یک متن است.
نتیجهگیری
مراعات نظیر یکی از شیوههای هنری و ادبی مهم است که با انتخاب هماهنگ واژهها و عبارات مرتبط، باعث زیبایی، انسجام و جذابیت متن میشود. استفاده صحیح و هدفمند از مراعات نظیر، به خصوص در شعر، میتواند تأثیرگذاری سخن را به شدت افزایش دهد و مخاطب را در دنیایی از تداعیهای معنایی و حس زیباییشناسی فرو ببرد.
درس هفدهم فارسی دهم سپیده دم
معنی شعر سپیده دم فارسی دهم – صفحه 135
تو را «جنوب» نامیدم / ای که ردای حسین را بر دوش / و خورشید کربلا را در بر داری
بازگردانی:
ای امام موسی صدر، تو را «جنوب» نامیدم؛ زیرا مرکز مقاومت و مبارزهای. تو راه امام حسین(ع) را ادامه میدهی و آرمان او را سرمشق خود ساختهای.
قلمرو زبانی:
جنوب: اشاره به جنوب فلسطین و کانون مبارزه
ردا: بالاپوش
بر: کنار، آغوش
دوش: شانه
قلمرو ادبی:
ردای حسین را بر دوش داشتن / خورشید کربلا را در بر داشتن: کنایه از ادامه دادن راه امام حسین
خورشید کربلا: استعاره از امام حسین(ع)
دوش ، بر: تناسب واژگانی
تلمیح به کربلا: اشاره به واقعه عاشورا
جناس همسان (بر / بر)
جناس ناهمسان (در / بر)
پیام: ادامه راه امام حسین و مبارزه با ظلم
***
ای سرخ گل که فداکاری پیشه کردی / ای انقلاب زمین که با انقلاب آسمان برین / پیوند خورده ای
بازگردانی:
ای سرزمین لبنان و ای امام موسی صدر، که ایثار و ازخودگذشتگی روش شماست؛ ای سرزمینی که قیام آن ریشهای الهی دارد و مبارزهاش تنها مادی نیست بلکه با آرمانهای آسمانی پیوند دارد.
قلمرو زبانی:
پیشه: روش، کار
برین: والا، آسمانی
قلمرو ادبی:
ای سرخ گل: تشخیص (جانبخشی)
سرخ گل / انقلاب زمین: استعاره از جنوب فلسطین
انقلاب آسمان: نماد خاستگاه الهی مبارزه
پیام: جانفشانی برای میهن
***
ای سرزمینی کز خاکت خوشه های گندم می روید و پیامبران برمی خیزند
بازگردانی:
ای سرزمین پربرکت و مقدسی که هم حاصلخیز است و هم زادگاه پیامبران بزرگ الهی بوده است.
قلمرو زبانی:
روییدن: رشد کردن، سبز شدن
قلمرو ادبی:
گندم: نماد نعمت و فراوانی
خوشههای گندم میروید: کنایه از حاصلخیزی
پیامبران برمیخیزند: اشاره به سرزمین مقدس
تلمیح: اشاره به خاستگاه پیامبران
پیام: ستایش سرزمین مقدس
***
تو را جنوب نامیدم / ای کشتی های صیادی که مقاومت پیشه کرده اید / ای ماهی دریا که مقاومت پیشه کرده ای / ای دفترهای شعری که مقاومت پیشه کرده اید / ای روزهای عاشورا!
بازگردانی:
تو را جنوب نامیدم؛ زیرا همه مردم این سرزمین، از ماهیگیران تا شاعران، در برابر ظلم ایستادهاند و روح عاشورایی در زندگی آنان جاری است.
قلمرو زبانی:
صیادی: ماهیگیری
پیشه: روش
مقاومت: پایداری، ایستادگی
قلمرو ادبی:
کشتیهای صیادی: مجاز از ماهیگیران
ای ماهی دریا: تشخیص؛ اشاره به مبارزان
دفترهای شعری: مجاز از شاعران مقاومت
ای روزهای عاشورا: تلمیح و اغراق
پیام: ایستادگی همگانی مردم
***
تو را جنوب نامیدم / تو را آبها و خوشه ها و ستاره غروب نامیدم / تو را سپیده دمی در انتظار زاده شدن / و پیکری در اشتیاق شهادت نامیدم / تو را انقلاب و شگفتی و تغییر نامیدم / تو را پاک و پاکیزه و ارجمند و توانا نامیدم
بازگردانی:
ای امام موسی صدر، تو نماد پاکی، برکت و هدایت هستی؛ همچون ستارهای راهنما، سپیدهدمی نویدبخش، و انسانی مشتاق شهادت. تو آغازگر تحول و بیداری و سرچشمه امید و پاکی هستی.
قلمرو زبانی:
پیکر: بدن، تن
قلمرو ادبی:
تو را … نامیدم: واژهآرایی
آب: نماد پاکی
ستاره غروب: نماد هدایت
غروب / سپیده دم: تضاد
تشبیه پنهان در نامیدنها
تشخیص: جانبخشی به مفاهیم
پیام: امید به تحول، شهادت و بیداری
***
سپیده دم درس هفدهم فارسی دهم – صفحه 136
تو را جنوب نامیدم / ای چون سبزه برآمده از دفتر روزگاران / ای مسافر دیرین بر روی خار و درد / ای چون ستاره، فروزان / ای چون شمشیر، درخشان / بگذار بوسه زنیم بر شمشیری که در دستان توست / بگذار گرد و خاک قدمهایت را برگیریم
بازگردانی:
تو را جنوب نامیدم؛ زیرا مانند سبزهای همیشه تازه و زندهای. مبارزه و مقاومت تو تاریخی طولانی دارد و از رنجها گذشتهای. همچون ستارهای راهنما و چون شمشیری درخشان در برابر دشمن ایستادهای. بگذار راهت را گرامی بداریم و با احترام، همراه و یاریگر تو باشیم.
قلمرو زبانی:
برآمده: روییده، سر برآورده
دیرین: کهن، قدیمی
فروزان: تابان، درخشان
درخشان: روشن و تابنده
خار: تیغ گیاه (همآوا با «خوار»)
قلمرو ادبی:
چون سبزه برآمده / چون ستاره فروزان / چون شمشیر درخشان: تشبیه
دفتر روزگاران: اضافه تشبیهی
مسافر دیرین: استعاره از میهن رنجدیده
بر روی خار و درد بودن: کنایه از تحمل رنج و سختی
پیام: بزرگداشت مقاومت و پایداری
***
بگذار بوسه زنیم بر شمشیری که در دستان توست / بگذار گرد و خاک قدمهایت را برگیریم
بازگردانی:
اجازه بده تو و مبارزهات را بزرگ بداریم و با نهایت احترام از راهت پیروی کنیم.
قلمرو زبانی:
گذاشتن: اجازه دادن
قلمرو ادبی:
بوسه زدن: کنایه از احترام و بزرگداشت
شمشیر: نماد نبرد و مبارزه
گرد و خاک قدمها را برگرفتن: کنایه از نهایت احترام
بگذار: واژهآرایی
پیام: ارج نهادن به مبارزان راه حق
***
ای سرور بارانها و فصلها، / تو را عطری نامیدم که در غنچه ها خانه دارد / تو را پرستو نامیدم / ای سرور سروران، / ای برترین حماسه!
بازگردانی:
تو بزرگ و ارجمندی؛ حضورت مانند عطری دلانگیز در همه جا احساس میشود. همچون پرستو پیامآور بهار و رهایی هستی و حماسهای بزرگ در تاریخ آفریدهای.
قلمرو زبانی:
سرور: سالار، بزرگ
حماسه: دلاوری و شجاعت
قلمرو ادبی:
تو را عطری… / تو را پرستو نامیدم: تشبیه پنهان
پرستو: نماد امید و رهایی
باران: نماد پاکی
فصل: نماد دگرگونی
ای سرور بارانها و فصلها: اغراق
سرور: واژهآرایی
پیام: ستایش عظمت و الهامبخشی
***
دریا متنی نیلگون است / که علی آن را می نویسد / و مریم هر شب، روی شنها / به انتظار مهدی می نشیند / و گلهایی را می چیند / که از انگشتان شهیدان می رویند
بازگردانی:
مردان این سرزمین با قدرت و اتحاد سرنوشت میهن را مینویسند و زنان آن، با امید و ایمان، در انتظار آیندهای روشن و ظهور عدالت هستند. دستاورد شهیدان، آزادی و عزت را به ارمغان آورده است.
قلمرو زبانی:
نیلگون: آبیرنگ
قلمرو ادبی:
دریا متنی نیلگون است: تشبیه
گل: نماد دستاورد شهادت
علی و مریم: نماد مردان و زنان مؤمن
تلمیح: اشاره به انتظار مهدی(عج)
پیام: ارزش شهادت و امید به آینده
***
معنی شعر سپیده دم فارسی دهم – صفحه 137
تاریخ، روزی، روستای کوچکی را / از روستاهای جنوب به یاد خواهد آورد، که «معرکه» خوانده میشود / روستایی که با «صدرش»، با سینهاش / از شرافت خاک و کرامت انسان بودن دفاع کرد
بازگردانی:
روزی تاریخ، فداکاری مردم روستاهای جنوب را به یاد خواهد آورد؛ روستایی که میدان نبرد شد و مردمانش با جان و دل و با رهبری خود، از سرزمین و عزت انسانی دفاع کردند.
قلمرو زبانی:
معرکه: میدان نبرد، آوردگاه
صدر: سینه؛ اشاره به امام موسی صدر
قلمرو ادبی:
تاریخ: مجاز از تاریخنگاران
صدر: ایهام تناسب (سینه / نام امام موسی صدر)
خاک: مجاز از میهن و سرزمین
پیام: پاسداشت فداکاری و دفاع از انسانیت
***
سرورم! ای سرور آزادگان / در زمانه سقوط و ویرانی / جز تو، کسی نمانده است / که در زندگی ما نخل و عنب و تاکستان بکارد / جز تو کسی نمانده است؛ / مگر تو / مگر تو / پس درهای امید و روشنایی را به روی ما بگشای!
بازگردانی:
ای رهبر آزادگان! در روزگار فروپاشی و نابسامانی، تنها تو هستی که میتوانی زندگی، امید و شادابی را به ما بازگردانی. پس درهای امید و روشنایی را به روی ما بگشا.
قلمرو زبانی:
سرور: سالار، رهبر
سقوط: فرو افتادن، نابودی
نخل: درخت خرما
عنب: انگور
تاکستان: باغ انگور
گشودن: باز کردن
قلمرو ادبی:
درهای امید و روشنایی: اضافه استعاری
نخل و عنب و تاکستان: نماد زندگی، برکت و آبادانی
مگر تو / مگر تو: تکرار برای تأکید
اغراق: بزرگنمایی نقش رهبر
پیام: بزرگداشت فلسطین
***
مزار شاعر ادبیات دهم – درس 17
معنی و مفهوم گنج حکمت مزار شاعر فارسی دهم – صفحه 141
تیمور لنگ، گاه سوار بر اسبی که لگامی زرین داشت – سرگرم اندیشه های دور و دراز خود – از میدان جنگ به گورستان می رفت و از اسب پیاده می شد و تنها در میان قبرها به گردش می پرداخت و هر گاه بر مزار یکی از نیاکان خود یا شاعری بزرگ، سرداری دلاور و دانشمندی نامدار می گذشت، سر فرود می آورد و مزار او را می بوسید.
بازگردانی: تیمور لنگ گاهی سوار بر اسبی با افسار طلایی، در حالی که در فکرهای طولانی خود فرو رفته بود، از میدان جنگ به قبرستان میرفت. از اسب پایین میآمد و تنها میان قبرها قدم میزد. هر وقت به آرامگاه یکی از نیاکانش، شاعری بزرگ، فرماندهای دلیر یا دانشمندی مشهور میرسید، سر خم میکرد، قبر را میبوسید و احترام میگذاشت.
قلمرو زبانی:
لگامی: وسیلهای برای مهار اسب، افسار
مزار: محل دفن و زیارت، آرامگاه
نیا: پدران پیشین انسان، جد یا پدربزرگ
نامدار: کسی که شهرت دارد، سرشناس
قلمرو ادبی:
سرگرم بودن: کنایه از مشغول بودن
سر فرود آوردن: کنایه از تعظیم کردن
***
تیمور، پس از آن که شهر توس را گشود، فرمان داد که از کشتار مردم آن دست بردارند؛ زیرا فردوسی، شاعر ایرانی، روزگار خود را در آن به سر برده بود. آنگاه تیمور بر سر مزار او شتافت و چون جذبه ای اسرار آمیز او را به سوی فردوسی می کشید، خواست که قبرش را بگشایند: “مزار شاعر غرق در گل بود”
بازگردانی: وقتی تیمور شهر توس را فتح کرد، فرمان داد مردم را نکشند؛ زیرا فردوسی، شاعر بزرگ ایرانی، در آنجا زندگی کرده بود. سپس به آرامگاه او رفت. نیرویی رازآلود او را به سوی فردوسی میکشید. دستور داد قبر را باز کنند؛ آرامگاه شاعر پر از گل بود.
قلمرو زبانی:
گشود: به تصرف درآورد، فتح کرد
شتافتن: تند و سریع رفتن، با عجله رفتن
مزار: جای دفن، آرامگاه
جذبه: نیروی کشش، کشش
اسرار: جمع «سرّ»، رازها
قلمرو ادبی:
دست برداشتن: کنایه از منصرف شدن
به سر بردن: کنایه از گذراندن
***
تیمور در اندیشه شد که پس از مرگ، مزار کشور گشایی چون او چگونه خواهد بود. پس، از راه قره قورم به سوی تاتار – آن جا که نیای بزرگش، چنگیز، در معبدی آهنین آرمیده است روی آورد.
بازگردانی: تیمور به فکر فرو رفت که پس از مرگ، آرامگاه فاتحانی مانند خودش چه شکلی خواهد بود. بنابراین از راه قرهقوم به تاتار رفت تا آرامگاه چنگیز، جد بزرگش که در معبد آهنی دفن شده بود، ببیند.
***
در برابر زائر نامدار که زانو بر زمین زده و سر فرود آورده بود، سنگ بزرگی را که بر گور فاتح چین نهاده بودند، برداشتند؛ ولی تیمور ناگهان برخود لرزید و روی بگردانید: “گور ستمگر غرق در خون بود”
بازگردانی: در مقابل زیارت کننده مشهور که بر زمین زانو زده بود و به نشانه احترام، سرش را پایین آورده بود سنگ بزرگی که بر قبر فاتح و کشورگشای چین گذاشته بودند، برداشته شد. ولی تیمور ناگهان لرزید و روی خود را برگرداند: قبر آن ظالم در خون غرق بود.
قلمرو زبانی:
نیا: پدر بزرگ
معبد: پرستشگاه
آرمیدن: خوابیدن، آسودن
زائر: زیارت کننده
قلمرو ادبی:
آرمیدن: کنایه از دفن شدن و مردن
سر فرود آوردن: کنایه از تعظیم کردن
***
جواب کارگاه متن پژوهی درس 17 فارسی دهم
جواب قلمرو زبانی درس هفدهم فارسی دهم – صفحه 138
1– به نمونه های زیر توجه کنید.
اکنون بر پایه نمونه های داده شده، نمودارهای زیر را کامل کنید.
جواب:
الف) تناسب
عطر: رایحه ، بوی خوش ، خوشبو ، شمیم
ب) ترادف
کرامت: بزرگواری ، دهش ، بخشش
۲ .از میان موارد زیر، ترکیبهای وصفی و اضافی را جدا کنید؛ سپس، هسته هر یک را مشخّص نمایید.
جواب:
ستاره غروب: ترکیب اضافی
سَرور آزادگان: ترکیب اضافی
مسافر دیرین: ترکیب وصفی
ماهی دریا: ترکیب اضافی
برترین حماسه: ترکیب وصفی
۳ .در مصراع زیر، نقش دستوری اجزای مشخّص شده را بنویسید.
“پس، درهای امید و روشنایی را به روی ما بگشای”
جواب: در: مفعول / امید : مضاف الیه / روی: متمم / ما: مضاف الیه
جواب قلمرو ادبی درس 17 فارسی دهم – صفحه 139
۱ .مصراعهای زیر را با توجّه به آرایههای “تشخیص، کنایه و تشبیه” بررسی کنید.
ای چون سبزه بر آمده از دفتر روزگاران
جواب: چون سبزه: تشبیه * دفتر روزگاران: اضافه تشبیهی
ای کشتیهای صیّادی که مقاومت پیشه کردهاید!
جواب: تشخیص و استعاره
بگذار بوسه زنیم بر شمشیری که در دستان توست
جواب: بوسه زدن کنایه از محترم داشتن
۲ .کدام واژه مشخّص شده، “استعاره” بهشمار میآید؟ مفهوم آن را بنویسید.
جواب: ”ای مسافر دیرین بر روی خار و درد/ ای چون ستاره، فروزان” خار استعاره از درد و رنج ، سختی
۳ .شاعر، “بارانها” و “فصلها” را در کدام مفاهیم نمادین بهکار برده است؟
جواب: نماد باران ها طراوت و شادابی و رویش / فصل ها نماد دگرگونی و پویایی
۴:کاربرد مناسب شبکه معنایی، در شعر و نثر، ضمن آنکه به تداعی معانی کمک میکند، سبب زیبایی و دلنشینی سخن میشود و آرایه “مراعات نظیر” را پدید میآورد؛ مثال: ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند تا تو نانی به کف آری و به غفلت (سعدی)
از متن درس، دو نمونه مراعات نظیر بیابید.
جواب: پاک و پاکیزه / ارجمند و توانا / نخل ، عنب و تاکستان
جواب قلمرو فکری درس 17 فارسی دهم – صفحه 139
۱ .دریافت خود را از سروده زیر بنویسید.
“تو را جنوب نامیدم /……./ ای انقلاب زمین که با آسمانِ بَرین / پیوند خوردهای”
جواب: انقلاب لبنان را میتوان با انقلاب آسمانی حضرت مهدی (عج) مرتبط دانست، زیرا هر دو در پی برقراری عدالت و نابودی ظلم و فساد هستند و هدفشان ایجاد جهانی بهتر و پاکتر است. این پیوند نشاندهنده همگرایی مبارزات حقطلبانه در زمین و آسمان است که در نهایت به تحقق حکومت عدل الهی منتهی میشود.
۲.در سروده زیر:
“ای سرزمینی کز خاکت / خوشههای گندم میروید / و پیامبران بر میخیزند”
الف: کدام سرزمین مورد خطاب است؟
جواب: جنوب لبنان
ب: مقصود شاعر از مصراع دوم و سوم چیست؟
جواب: دوام نسل مبارزان در لبنان نمادی از برکت و حاصلخیزی این سرزمین است که همواره پایگاه مجاهدان حق و عدالت بوده است. همچنین، مقدس بودن لبنان به سبب برانگیخته شدن پیامبران از این دیار، اهمیت تاریخی و معنوی ویژهای به آن میبخشد و نشان میدهد که این خاک محل ظهور پیامبران و مبلغان الهی بوده است.
۳ .از متن درس، مصراعی را معادل معناییِ قسمت مشخّص شده بیابید.
“تو را سپیدهدمی در انتظار زاده شدن / و پیکاری در اشتیاق شهادت نامیدم”
جواب: روستایی که با دل پاک و صدری گشوده، همچون سینهای استوار و پهناور، با شرافت خاک خود و کرامت انسانیاش از همه تهدیدها و مشکلات دفاع کرده است.
۴ .قبّانی در این بخش از شعرش بر چه نکتهای تأکید دارد؟
“ای که ردای حسین بر دوش داری / و خورشید کربال را در برداری …”
جواب: دنبال کردن مسیر حضرت امام حسین (ع) و داشتن عشق و علاقه عمیق نسبت به خاندان ایشان.