درس دوم دینی دهم – پر پرواز
درس پر پرواز دینی دهم – درس 2
زندگی انسان همچون پرندهای است که برای پرواز به دو بال نیاز دارد: یکی بال ایمان و آگاهی، و دیگری بال عمل و اراده. اگر این دو در کنار هم باشند، انسان میتواند از زمین مادیت برخیزد و به قلههای کمال برسد.
درس دوم با عنوان «پر پرواز»، برگرفته از کتاب ارزشمند انسان در قرآن نوشتهی استاد شهید مرتضی مطهری است.
در این درس با سه مفهوم مهم آشنا میشویم: سرمایههای انسان، رابطهی سرمایه با هدف، و موانع رسیدن به هدف.
خداوند، انسان را موجودی بیارزش و بیهدف نیافریده است، بلکه در وجود او گنجینههایی قرار داده که اگر آنها را بشناسد و درست به کار گیرد، میتواند به بالاترین مقام یعنی قرب الهی برسد.
سرمایه های انسان
خداوند در قرآن کریم میفرماید:
«وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِّنْهُ»
(سوره جاثیه، آیه ۱۳)
یعنی هر آنچه در آسمانها و زمین است، برای انسان آفریده شده است.
این یعنی همهی جهان آفرینش، سرمایهای برای رشد انسان است. اما در میان این همه نعمت، خداوند به انسان چند سرمایهی ویژهی درونی بخشیده که او را از سایر موجودات متمایز میکند. این سرمایه ها راه رسیدن به هدف آفرینش را برای انسان هموار میسازند.
عقل؛ گران بهاترین سرمایه
نخستین و ارزشمندترین سرمایهی انسان، عقل است.
عقل نیرویی است که انسان با آن میاندیشد، نیک و بد را میسنجد، و راه درست را از نادرست بازمیشناسد.
قرآن بارها انسان را به تفکر دعوت کرده است:
«أَفَلَا تَعْقِلُونَ؟» – آیا نمیاندیشید؟
عقل، چراغ راه انسان در تاریکی جهل است. با کمک آن میتوان مسیر زندگی را شناخت و از لغزشها دوری کرد.
شهید مطهری میفرماید: عقل یکی از نشانههای روح الهی در انسان است؛ چون تنها اوست که قدرت دارد دربارهی هدف، ارزش، و حقیقت بیندیشد.
به همین دلیل انسان را «اشرف مخلوقات» نامیدهاند؛ زیرا او نه با غریزه بلکه با آگاهی و اندیشه زندگی میکند.
اراده؛ نیروی انتخاب و عمل
دومین سرمایهی بزرگ انسان اراده است.
خداوند انسان را آزاد آفریده و به او قدرت تصمیمگیری داده است. او میتواند راه خیر را برگزیند یا در مسیر شر قدم بردارد.
اراده، همان نیرویی است که انسان را از بند تمایلات و عادتها رها میکند و به او قدرت ساختن آینده میدهد.
بدون اراده، عقل هم بیثمر است؛ چون دانستن کافی نیست، باید بتوانیم تصمیم بگیریم و عمل کنیم.
انسان با ارادهی خود، سرنوشتش را رقم میزند و در پیشگاه خداوند مسئول اعمال خویش است.
قرآن کریم میفرماید:
«وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْ فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرْ»
(سوره کهف، آیه ۲۹)
یعنی خداوند راه را نشان داده و اختیار را به خود انسان سپرده است.
فطرت خداشناس
یکی دیگر از سرمایههای گرانسنگ انسان، فطرت الهی اوست.
فطرت یعنی گرایش درونی و ذاتی انسان به سوی حقیقت، خیر و پرستش خدا.
در عمق وجود هر انسان، میل به خوبی و عشق به پروردگار نهفته است، هرچند گاهی با گناه و غفلت، این میل در زیر غبار فراموشی پنهان میشود.
حضرت امام خمینی (ره) در تفسیر این حقیقت فرمودند:
«انسان فاسد زاده نمیشود، بلکه با فطرت پاک و الهی به دنیا میآید. این تربیت و محیط است که یا فطرت را شکوفا میکند یا مانع رشد آن میشود.»
قرآن نیز میفرماید:
«فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا» (سوره روم، آیه ۳۰)
یعنی انسان بر اساس سرشت خداشناس آفریده شده است.
شناخت خیر و شر
در کنار عقل و فطرت، خداوند توانایی تشخیص نیکی و بدی را نیز در نهاد انسان قرار داده است. ما درون خود صدایی میشنویم که هنگام کار خوب، آرامش میدهد و هنگام گناه، دل را میآزارد. این همان وجدان اخلاقی است که از نشانههای الهی در وجود انسان است.
پیامبر اکرم (ص) در حدیثی زیبا این حقیقت را چنین بیان کردند:
روزی مردی از ایشان پرسید: «ای رسول خدا، نیکی و بدی چیست؟»
پیامبر سه انگشت خود را بر سینهی او گذاشت و فرمود:
«از قلبت بپرس؛ زیرا نیکی آن است که دلت به آن آرام گیرد، و بدی آن است که دلت از آن ناآرام شود.»
پس درون ما چراغی هست که ما را از تاریکی گناه بازمیدارد، به شرط آنکه خاموشش نکنیم.
نفس لوّامه؛ وجدان بیدار
از دیگر سرمایههای مهم انسان، نفس لوّامه است.
نفس لوّامه به معنای «جان سرزنشگر» است؛ نیرویی درونی که انسان را پس از خطا ملامت میکند و او را به توبه و اصلاح فرا میخواند.
در قرآن آمده است:
«وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ» (سوره قیامت، آیه ۲)
این نفس، نشانهی ایمان زنده در انسان است. وقتی پس از اشتباه، از درون احساس پشیمانی و ناراحتی میکنیم، در واقع صدای نفس لوامه را میشنویم.
وجدان نیز همان جلوهای از نفس لوامه است که انسان را از درون هدایت میکند.
راهنمایان الهی
در کنار سرمایههای درونی، خداوند مهربان برای هدایت انسانها، پیامبران و امامان را فرستاد. این فرستادگان، با کتابهای آسمانی و سیرهی پاک خود، راه رسیدن به سعادت را نشان دادند.
اگر عقل و فطرت را قطبنما بدانیم، پیامبران همان چراغهای روشنی هستند که مسیر را آشکار میسازند.
قرآن میفرماید:
«رُّسُلًا مُّبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ»
(سوره نساء، آیه ۱۶۵)
بدون راهنمایی الهی، انسان ممکن است سرمایههای خود را در مسیر نادرست به کار گیرد و از هدف آفرینش دور شود.
خلاصه درس پر پرواز دینی دهم – درس دوم
خداوند، انسان را موجودی خردمند، آزاد، و خداجو آفریده است. او در وجود ما چراغهایی چون عقل، اراده، فطرت، و نفس لوامه قرار داده تا با استفاده از آنها، به کمال و قرب الهی برسیم.
اگر این سرمایهها را بشناسیم و پرورش دهیم، زندگیمان معنا پیدا میکند و «پر پرواز» ما گسترده میشود.
اما اگر این نعمتها را نادیده بگیریم، مانند پرندهای خواهیم بود که بالهایش را از دست داده است.
پس بیایید سرمایههای الهی خود را بشناسیم و آنها را در مسیر نور و ایمان به کار گیریم، تا به حقیقتِ پرواز برسیم.
جواب درس دوم دین و زندگی دهم
جواب اندیشه و تحقیق و فعالیت های درس دوم دینی دهم
جواب سوال درس دوم دینی دهم – صفحه 29
١ــ پروردگار، به ما نیرویی عنایت کرده تا با آن بیندیشیم و مسیر درست زندگی را از راههای غلط تشخیص دهیم. حقایق را دریابیم و از جهل و نادانی دور شویم.
نام این توانایی چیست؟
جواب: توانایی تفکر و اندیشه با قدرت تعقل
جواب تدبر درس دوم دینی دهم – صفحه 29
با توجه به ترجمه آیات زیر بگویید هر آیه به کدامیک از آثار دیگر بهرهگیری انسان از عقل اشاره دارد؟
آنها هنگامی که مردم را به نماز فرا میخوانید، آن را به مسخره و بازی میگیرند؛ این به خاطر آن است که آنها گروهی هستند که تعقل نمیکنند.
پاسخ: انسانهای خردمند، دیگران را مسخره نمیکنند.
و میگویند: اگر ما گوش شنوا داشتیم یا تعقل میکردیم، در میان دوزخیان نبودیم.
جواب: اگر انسان از عقل خویش درست بهره گیرد و فرمانهای الهی را رعایت کند، گرفتار عذاب جهنم نخواهد شد.
2 – خداوند، ما را صاحب اراده و اختیار آفرید و مسئول سرنوشت خویش قرار داد. سپس راه رستگاری و راه شقاوت را به ما نشان داد تا با استفاده از سرمایهٔ عقل راه رستگاری را برگزینیم و از شقاوت دوری کنیم.
اِنّا هَدَیناهُ السَّبیلَ – ما راه را به او نشان دادیم
اِمّا شاکِرًا وَ اِمّا کَفورًا – یا سپاسگزار خواهد بود و یا ناسپاس
جواب: قدرت اختیار یا تصمیم گیری
جواب صفحه 30 دینی دهم
3 – او سرشت ما را با خود آشنا کرد و گرایش به خود را در وجود ما قرار داد.از این رو هرکس در خود می نگرد و یا به تماشای جهان می نشیند، خدا را می یابد و محبتش را در دل احساس می کند.
امیرمؤمنان علی می فرماید:
« هیچ چیزی را مشاهده نکردم، مگر اینکه خدا را قبل از آن، بعد از آن و با آن دیدم »
گاهی غفلت ها سبب دوری ما از او و فراموشی یاد او می شود، ولی باز که به خود بازمی گردیم، او را در کنار خود می یابیم و می گوییم:
دوست نزدیک تر از من به من است / وین عجب تر که من از وی دورم
چه کنم با که توان گفت که او / در کنار من و من مهجورم
برای این ویژگی، نام مناسب انتخاب کنید:
جواب: شناخت خیر و نیکی و شناخت بدی و زشتی
4 – خدای متعال، شناخت خیر و نیکی و گرایش به آن و شناخت بدی و زشتی و بیزاری از آن را در وجود ما قرار داد، تا به خیر و نیکی روآوریم و از گناه و زشتی بپرهیزیم. از این روست که همهٔ ما فضائلی چون صداقت، عزت نفس و عدالت را دوست داریم و از دورویی، حقارت نفس، ریا و ظلم بیزاریم.
وَ نَفسٍ وَ ما سَوّاها – سوگند به نفس و آن که سامانش بخشید
فَاَلهَمَها فُجورَها وَ تَقواها – آن گاه بدکاری ها و تقوایش را به او الهام کرد.
جواب: شناخت خیر و نیکی و شناخت بدی و زشتی
جواب صفحه 31 دینی دهم
5 – گرایش انسان به نیکی ها و زیبایی ها سبب می شود که در مقابل گناه و زشتی واکنش نشان دهد و آن گاه که به گناه آلوده شد، خود را سرزنش و ملامت کند و در اندیشهٔ جبران آن برآید. قرآن کریم، عامل درونی این حالت را «نفس لوامه»، یعنی نفس سرزنشگر، نامیده و به آن سوگند خورده است.
وَ لا اُقسِمُ بِالنَّفسِ اللَّوّامَةِ – و سوگند به نفس ملامت کننده
جواب: نام دیگر این عامل درونی را بنویسید: …………..وجدان……….
جواب صفحه 33 دینی دهم – درس پر پرواز
همین دشمن، در روز قیامت که فرصتی برای توبه باقی نمانده است، به اهل جهنم میگوید:
«خداوند به شما وعده ٔ حق داد؛ اما من به شما وعده ای دادم و خلاف آن عمل کردم. البته من بر شما تسلطی نداشتم؛ فقط شما را به گناه دعوت کردم. این خودتان بودید که دعوت مرا پذیرفتید. امروز خود را سرزنش کنید نه مرا. نه من میتوانم به شما کمکی کنم و نه شما میتوانید مرا نجات دهید».
جواب: نام این دشمن چیست؟ ……..شیطان……..
جواب تدبر درس دوم دینی دهم – صفحه 34
با توجه به ترجمه آیات زیر بگویید شیطان از چه راههایی انسان را فریب میدهد؟
🟧 شیطان میخواهد به وسیله شراب و قمار، در میان شما دشمنی و کینه ایجاد کند و شما را از یاد خدا و نماز باز دارد…
🟧… و شیطان، هر کاری را که [گناهکاران] میکردند، در نظرشان زینت داد.
🟧کسانی که بعد از روشن شدن هدایت برای آنها، پشت به حق کردند، شیطان اعمال زشت شان را در نظرشان زینت داده و آنان را با آرزوهای طولانی فریفته است.
جواب:
۱- وسوسه انسان برای نوشیدن شراب
۲- ترغیب انسان به قمار و بازیهای پرضرر
۳- جلوه دادن گناه به شکل زیبا و جذاب در نظر انسان
۴- مشغول ساختن انسان به آرزوها و تمنیات دنیوی طولانی
جواب اندیشه و تحقیق درس دوم دینی دهم – صفحه 35
۱ــ آیا وجود شیطان، مانع اختیار و ارادهٔ ما در تصمیم گیری های میشود؟
جواب: خیر، زیرا وظیفه شیطان تنها وسوسه کردن انسان و ارائه وعدههای فریبنده است. او انسان را به گناه دعوت میکند، اما هیچ قدرت واقعی بر او ندارد. این انسان است که با اختیار و اراده خود میتواند دعوت شیطان را بپذیرد یا رد کند.
۲ــ چه رابطه ای میان «توانایی ها و سرمایه ها» و « هدف » وجود دارد؟
جواب: هدف و مسیر زندگی هر فرد با تواناییها و داشتههای او همسو است؛ کسی که امکانات محدودی دارد، به فعالیتهای کوچک روی میآورد، اما هرچه ظرفیت و سرمایه او بیشتر باشد، میتواند اهداف بزرگتر و ارزشمندتری را دنبال کند.
۳ــ خداوند، شیطان را از درگاه خود راند و برای همیشه او را طرد کرد، چون فرمان خدا را برای سجده بر انسان اطاعت نکرد. حال، دیدگاه و احساس خود را نسبت به انسان هایی که حاضر نیستند در برابر خدا سجده کنند و بندگی شیطان را می پذیرند، بیان کنید.
جواب: خدای متعال، هم مسیر رشد و کمال را برای ما آشکار کرده و هم عواملی که انسان را از هدف و سعادت دور میسازند، معرفی نموده است. برخی افراد گرفتار هوا و هوسهای نفسانی میشوند و راه شیطان را در پیش میگیرند؛ در واقع، آنها با این کار جز ظلم به خود و ترجیح لذتهای زودگذر دنیوی بر آرامش روحی و رضایت خداوند، چیزی به دست نمیآورند. در پایان، این گروه به دلیل غفلت از یاد خداوند و غرق شدن در شهوات، بندگی شیطان را برگزیدهاند.