جواب فعالیت های فصل ششم زیست دهم
جواب فعالیت صفحه 81 زیست دهم
با استفاده از ابزار و مواد مناسب، نمونهای از یاخته گیاهی بسازید. در این نمونه، لایههای دیواره ارتباط بین یاختههای گیاهی را نیز نشان دهید.
جواب:
برای ساختن این مدل میتوان از کامواهای رنگی با ضخامتهای متفاوت استفاده کرد. ابتدا روی یک مقوا، با چسب مایع، کاموایی را بهعنوان غشای پلاسمایی قرار میدهیم و کاموای دیگری را برای نشان دادن تیغه میانی و سایر اجزا میچسبانیم. هسته یاخته گیاهی را نیز میتوان با یک تکه پارچه رنگی در وسط یاخته نشان داد تا مدل به شکل واقعیتر و قابل فهمتر برای یادگیری درآید.
جواب فعالیت صفحه 82 زیست دهم
تورژسانس و پلاسمولیز در یاختههای گیاه
آب بر اساس اسمز میتواند از غشای پروتوپلاست و واکوئول، آزادانه و بدون صرف انرژی عبور کند.
الف) برای مشاهدهٔ تورژسانس و پلاسمولیز در یاختهٔ گیاهی آزمایشی طراحی و اجرا کنید.
جواب: برای این آزمایش، یک قطعه از روپوست پیاز قرمز را در آب مقطر و قطعه دیگری را در محلول ۱۰٪ نمک قرار میدهیم. پس از گذشت مدتی، از هر کدام نمونههای میکروسکوپی تهیه کرده و زیر میکروسکوپ مشاهده میکنیم. نمونهای که در آب مقطر قرار داشته، سلولها حالت تورژسانس (پر و متورم) دارند، در حالی که نمونه قرار گرفته در محلول نمک، سلولها حالت پلاسمولیز (آب از دست داده و چروکیده) را نشان میدهد.
ب) گفتیم که یاختههای گیاه براساس تفاوت فشار اسمزیِ پروتوپلاست و محیط اطراف، به حالت تورژسانس یا پلاسمولیز در میآیند. آیا پلاسمولیز و تورژسانسِ یاختهها، سبب تغییر در اندازه یا وزن بافت گیاهی میشود؟ چگونه با روش علمی به این پرسش پاسخ میدهید؟
جواب: بله، اما این تغییر موقت است. برای بررسی آن، ابتدا قسمتی از روپوست پیاز را برش داده و زیر میکروسکوپ مشاهده و شکل یاختهها را رسم میکنیم. سپس آزمایش را در محلولهای آب نمک با غلظتهای مختلف (۱۰٪، ۲۰٪، ۳۰٪)، آب معمولی و آب مقطر تکرار میکنیم و تصاویر رسم شده را با هم مقایسه میکنیم. مشاهده میکنیم که پس از پلاسمولیز یا تورژسانس، حجم و شکل یاختهها به طور موقت تغییر میکند، اما به دلیل وجود دیواره سلولی، این تغییر پایدار نیست و سلولها به حالت اولیه خود بازمیگردند.
جواب فعالیت صفحه 83 زیست دهم
غشای واکوئول مانند غشای یاخته، ورود مواد به واکوئول و خروج از آن را کنترل میکند. برگ کلم بنفش را چند دقیقه در آب معمولی قرار دهید، چه اتفاقی میافتد؟ اکنون آن را به مدت چند دقیقه بجوشانید. چه میبینید؟ مشاهده خود را تفسیر کنید.
جواب: برگ کلم بنفش وقتی در آب در دمای معمولی قرار گیرد، معمولاً تغییر رنگ قابل توجهی در آب ایجاد نمیکند (ممکن است کمی تغییر جزئی به دلیل برش برگ با چاقو رخ دهد). اما جوشاندن برگ باعث مرگ یاختهها و تخریب غشاهای سلولی میشود و در نتیجه رنگدانهها آزاد شده و آب رنگی میگردد.
جواب فعالیت صفحه 84 زیست دهم
مشاهده رنگ دیسه
وسایل و مواد لازم: تیغه و تیغک، میکروسکوپ نوری تیغ، آب مقطر، پوست گوجه فرنگی.
روش کار: برای مشاهده رنگ دیسه، با استفاده از تیغ، سمت داخلی پوست گوجه فرنگی را خراش دهید و از آن نمونه میکروسکوپی تهیه و با میکروسکوپ مشاهده کنید.
گوجه فرنگی در ابتدا سبز رنگ و با گذشت زمان رنگ آن تغییر میکند. چه توضیحی برای این رویداد دارید؟ چگونه میتوانید بهطور تجربی، درستی توضیح خود را تأیید کنید؟
جواب: هنگام رسیدن میوهها، کلروفیل موجود در سبزدیسهها تجزیه میشود و رنگهای دیسهای (مانند قرمز یا نارنجی) ظاهر میشوند؛ به همین دلیل گوجهفرنگی کال به گوجهفرنگی رسیده تبدیل میشود. این تغییر رنگ را میتوان با نگهداری گوجهفرنگی کال در محیطی گرم و تاریک به آسانی مشاهده کرد.
جواب فعالیت صفحه 85 زیست دهم
برگ بعضی گیاهان بخشهای غیر سبز، مثلاً سفید، زرد، قرمز یا بنفش دارد.دیده میشود که کاهش نور در چنین گیاهانی، سبب افزایش مساحت بخشهای سبز میشود. چه توضیحی برای این مشاهده دارید؟ این تغییر رنگ در برگ چه اهمیتی در ماندگاری گیاه دارد؟
جواب: وقتی نور محیط کاهش مییابد، گیاه با گسترش برگها و افزایش سطح سبزینهای خود تلاش میکند تا نور بیشتری جذب کند و فرآیند فتوسنتز و تولید غذا برای رشد و ادامه حیاتش تأمین شود.
جواب فعالیت صفحه 87 زیست دهم
سامانه بافت زمینهای در گیاهان آبزی از پارانشیمی ساخته میشود که فاصله فراوانی بین یاختههای آن وجود دارد. این فاصلهها با هوا پر شدهاند. این ویژگی چه اهمیتی برای گیاهی دارد که در آب زندگی میکند؟
جواب: وجود هوا در فاصله بین یاختههای پارانشیم باعث سبک شدن اندام گیاهی و کاهش مقاومت آن در برابر جریان آب میشود. علاوه بر این، این هوا اکسیژن لازم برای تنفس اندامهای گیاهی غوطهور در آب را تأمین میکند. این نوع پارانشیم را پارانشیم هوادار یا آئرانشیم مینامند.
جواب فعالیت صفحه 89 زیست دهم
الف) سه سامانه بافتی و انواع یاختههای سامانه بافت زمینهای را با هم مقایسه کنید.
جواب:
| انواع یاخته | وظیفه | سامانه بافتی |
| 1. چوبی (عناصر آوندی و تراکئید) 2. آبکشی (یاختههای آبکشی و یاختههای همراه) | انتقال شیره خام از ریشه به برگ و شیره پرورده از برگ به سایر بخشها | آوندی |
| 1. روپوست (اپیدرم) 2. پیراپوست (پریدرم) | محافظت از گیاه، تولید پوستک، ایجاد تارهای کشنده و کرک، محافظت روزنهها و ترشح مواد | پوششی |
| 1. پارانشیم 2. کلانشیم 3. اسکلرانشیم | پر کردن فضاهای بین روپوست و بافتهای دیگر، ذخیره مواد، فتوسنتز و ترمیم بافتهای آسیبدیده؛ بافت کلانشیم و اسکلرانشیم نقش استحکامی دارند | زمینهای |
ب) مقدار بافت آوندچوبی در ساقه چوبی شده، به مراتب بیشتر از بافت آوندآبکشی است. این وضع چه اهمیتی برای گیاه دارد؟
جواب: دلیل این است که گیاه برای رشد، نیاز بیشتری به آب و املاح معدنی دارد تا شیره پرورده، و از سوی دیگر آوندهای چوبی با لیگنین تقویت میشوند و نقش استحکامی نیز بر عهده دارند. علاوه بر این، برای گردش آب در گیاه، حجم زیادی از آب بهصورت تبخیر از سطح برگ خارج میشود، بنابراین گیاه به آوندهای چوبی بیشتری نسبت به آوندهای آبکشی نیاز دارد.
جواب فعالیت صفحه 90 و 91 زیست دهم
شکلهای زیر، ساختار نخستین ساقه و ریشه را در گیاه تک لپه و دو لپه نشان میدهد. برای مشاهده چگونگی قرارگیری سه سامانه بافتی در ساختار نخستین گیاه، باید از ریشه و ساقه، برش تهیه کنیم.
الف) با توجه به تصاویر، ساختار نخستین گیاه تک لپه و دو لپه را با هم مقایسه کنید.
جواب:
| گیاهان دولپه | گیاهان تکلپه | ویژگی |
| ریشه راست | ریشه افشان | نوع ریشه |
| پهن با رگبرگ منشعب | دراز و باریک با رگبرگ موازی | شکل برگ |
| توسط دمبرگ | توسط غلاف | اتصال برگ به ساقه |
| دو قسمتی | یک قسمتی | دانه |
| مضربی از ۲ یا ۵ | مضربی از ۳ | اجزای گل |
| چوب و آبکش در برش عرضی روی دایره محیطی | دستجات آوند پراکنده و بدون نظم مشخص | آرایش آوندها در ساقه |
| مشخص | نامشخص | مرز بین پوست و استوانه مرکزی |
| منظم | پراکنده | رگبرگهای ساقه و برگ |
ب) برای مشاهده ساختار نخستین ریشه و ساقه در گیاهان، با استفاده از میکروسکوپ نوری روش زیر را به کار گیرید.
وسایل و مواد لازم: میکروسکوپ نوری دو چشمی، تیغه و تیغک، تیغِ تیز، شیشه ساعت، آب مقطر، ساقه و ریشه چوبی نشده و نرم گیاه.
روش کار: در شیشه ساعت مقداری آب مقطر بریزید. با استفاده از تیغ، برشهای عرضی و نازک تهیه کنید و در شیشه ساعت قرار دهید. در استفاده از تیغ، نکات ایمنی را رعایت کنید!
برشها را با میکروسکوپ مشاهده کنید. برای مشاهده، ابتدا از بزرگنماییِ کم و سپس از بزرگنمایی بیشتر استفاده کنید. شکل برش عرضی را ترسیم و نامگذاری کنید.
برای مشاهده بهتر میتوانید برشها را با یک یا دو رنگ، رنگ آمیزی کنید. برای این کار به محلول رنگبر، یا سفیدکننده، استیک اسید یک درصد (سرکه سفید رقیق شده)، رنگ کارمن زاجی و آبی متیل نیاز دارید. برای رنگآمیزی، برشها را به ترتیب در هر یک از محلولهای زیر قرار دهید.
آبمقطر، محلول رنگبر (۱۵ تا ۲۰ دقیقه)، آب مقطر، استیک اسید رقیق (۱ تا ۲ دقیقه)، آبمقطر، آبی متیل (۱ تا ۲ دقیقه)، آبمقطر، کارمن زاجی (۲۰ دقیقه)، آب مقطر.
پ) هر یک از بافتهای آوندی به چه رنگی در آمدهاند؟ز
جواب: رنگآمیزی با استفاده از آبی متیل و کارمن زاجی به تفکیک دیوارههای سلولی کمک میکند. آبی متیل دیوارههای چوبی را به رنگ آبی درمیآورد، زیرا این دیوارهها دارای لیگنین هستند و جذب این رنگ خاص میشود. در مقابل، کارمن زاجی دیوارههای سلولزی را به رنگ قرمز نشان میدهد، چرا که دیوارههای سلولزی فاقد لیگنیناند و به این رنگ واکنش نشان میدهند. این روش امکان تمایز بین بافتهای چوبی و سلولزی گیاه را در نمونههای میکروسکوپی فراهم میکند و بررسی ساختار آوندها و بافتهای گیاهی را دقیقتر میسازد.
جواب فعالیت صفحه 94 زیست دهم
الف) مریستم نخستین و پسین را بر اساس محل تشکیل و عملکرد با هم مقایسه کنید.
جواب:
| عملکرد | محل تشکیل | نوع مریستم (سرلاد) |
| مسئول رشد طولی ساقه و ریشه است. | نوک ساقه و نوک ریشه | نخستین |
| باعث تولید آوند چوبی و آبکشی میشود و بافت نرمآکنه را به سمت داخل و بافت چوبپنبهای را به سمت بیرون میسازد. | بین آوند چوبی و آوند آبکش و در بخش بین پوست | پسین |
ب) در یک پژوهش گروهی، سه گیاه علفی در منطقه محل زندگی خود، انتخاب و تک لپه یا دو لپه بودن این گیاهان را بر اساس ظاهر و ساختار بافتی آنها گزارش کنید.
لپه بودن چند مورد ذکر شده است.
جواب:
| ویژگی اتصال برگ به ساقه | ویژگی برگها | نوع ریشه | نوع گیاه | گیاه |
| دارای دمبرگ | برگ پهن با رگبرگ منشعب | ریشه راست | دولپه | لوبیا |
| برگ ساقه را در آغوش گرفته، دمبرگ ندارد | برگ کشیده با رگبرگ موازی | ریشه افشان | تکلپه | ذرت |
| اتصال برگ به ساقه مشابه ذرت | برگ کشیده با رگبرگ موازی | ریشه افشان | تکلپه | گندم |
جواب فعالیت صفحه 95 زیست دهم
الف) با مراجعه به منابع معتبر، دربارهٔ ویژگیهای درخت حرّا، وضعیت جنگلهای حرّا در ایران، نقش این جنگلها در حفظ گونههای جانوری و زندگی مردم محلّی، بهصورت گروهی گزارشی ارائه دهید.
جواب: حرّا، گیاهی از خانواده شاهپسند، در نواحی ساحلی خاورمیانه شامل ایران، عربستان و مصر رشد میکند. در ایران، جنگلهای حرّا در امتداد سواحل خلیجفارس و دریای عمان پراکندهاند و بزرگترین تجمع آنها در منطقه حفاظتشده نایبند استان بوشهر با مساحتی حدود ۳۹۰ هکتار مشاهده میشود. این درختان در آبهای شور رشد میکنند و زیستگاه مهمی برای پرندگانی همچون حواصیل، لکلک و مرغ سقا فراهم میآورند و به حفظ تنوع زیستی و زندگی مردم محلی کمک میکنند.
ب) در منطقهای که زندگی میکنید، آیا گیاهانی وجود دارند که با شرایط خاصّ آن منطقه سازگاریهایی داشته باشند؟ در صورت وجود چنین گیاهانی، گزارشی بهصورت گروهی از این سازگاریها ارائه دهید.
جواب: در منطقهای که زندگی میکنید، گیاهانی با سازگاریهای ویژه وجود دارند؛ بهعنوان مثال، گیاهان CAM که در مناطق گرم و خشک رشد میکنند، برای مقابله با تبخیر آب روزانه، روزنههای خود را در طول روز میبندند و شبها باز میکنند تا CO₂ جذب کنند. این سازگاریها به آنها اجازه میدهد تا در شرایط سخت محیطی زنده بمانند و رشد کنند.