درس نهم دینی یازدهم ریاضی و تجربی
عصر غیبت – درس 9 دینی یازدهم
درس نهم، به موضوع حیاتی “عصر غیبت” میپردازد و ابعاد مختلف این دوران مهم را از آغاز امامت امام مهدی (عج) تا چشمانداز جامعه مهدوی پس از ظهور، مورد بررسی قرار میدهد. این درس در چهار بخش اصلی، به تشریح چیستی غیبت، چگونگی امامت در این دوره، جایگاه موعود در ادیان و مسئولیتهای منتظران، و ویژگیهای یاران و جامعه پس از ظهور میپردازد.
بخش اول: آغاز امامت و غیبتها – تولد، امامت و شروع دوران پنهان
تاریخ ولادت امام مهدی (عج)، نیمه شعبان سال ۲۵۵ هجری قمری در شهر سامرا ثبت شده است. ایشان در دوران کودکی، دوران اولیهی امامت پدر بزرگوارشان، امام حسن عسکری (ع)، را سپری کردند. این دوران که تا سال ۲۶۰ هجری قمری ادامه داشت، تحت حفاظت ویژه امام یازدهم بود تا از گزند دشمنان در امان بمانند. پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) در سال ۲۶۰ هجری قمری، امامت امام زمان (عج) آغاز شد.
این آغاز امامت، مقارن بود با شروع دورهای به نام “غیبت صغری” که حدود ۶۹ سال به طول انجامید و تا سال ۳۲۹ هجری قمری ادامه یافت. در این دوره، ارتباط مستقیم و حضوری امام با شیعیان، اگرچه محدود بود، اما از طریق چهار شخصیت برجسته و مورد اعتماد که به “نواب اربعه” (نواب چهارگانه) معروف بودند، برقرار بود. این نایبان، واسطههایی برای رساندن پیامها، احکام و پاسخ به سؤالات مردم از سوی امام بودند.
پس از پایان دوره غیبت صغری و رحلت آخرین نایب خاص، دوره “غیبت کبری” آغاز شد که تا به امروز ادامه دارد. این غیبت، به معنای عدم حضور امام نیست، بلکه به معنای عدم دسترسی عمومی و مستقیم به ایشان است. دلایل متعددی برای این غیبت ذکر شده است، از جمله: ناسپاسی و عدم لیاقت بسیاری از امت در طول تاریخ برای درک فیض حضور امام، حفاظت الهی از آخرین ذخیره خداوند برای جلوگیری از انقراض نسل امامت، و لزوم فراهم شدن بسترهای جهانی برای پذیرش حق و ظهور یک منجی جهانی. با این حال، فلسفه غیبت، پنهان شدن دائمی حجت نیست؛ زمین هیچگاه از حجت خدا خالی نمیماند، بلکه در هر زمان، امامی (چه حاضر و چه غایب) برای هدایت بشر وجود دارد.
بخش دوم: چگونگی امامت حضرت مهدی (عج) در عصر غیبت – حضوری پنهان و هدایتی معنوی
یکی از مهمترین پرسشها در باب عصر غیبت، چگونگی امامت امام زمان (عج) در حالی است که ایشان از دید عموم پنهان هستند. نکته کلیدی این است که “غیبت” به معنای عدم حضور فیزیکی یا عدم آگاهی از جامعه نیست. امام زمان (عج) در میان ما زندگی میکنند، از اوضاع و احوال ما، از اعمال ما، و از نیازهایمان آگاهند و حتی در رفت و آمدها و جریان زندگی روزمره جامعه حضور دارند. اما به دلیل اراده الهی و مصالحی که ذکر شد، ما توانایی دیدن ایشان را نداریم.
به همین دلیل، بهرهمندی از امامت ایشان در عصر غیبت، عمدتاً به صورت “معنوی” و “غیرمستقیم” صورت میگیرد. این هدایت معنوی شامل موارد گوناگونی است:
هدایت باطنی: ایشان با عنایت خاص الهی، دلهای شیعیان و مؤمنان را هدایت میکنند و در مسیر حق استوار میسازند.
کمک به علما و فقها: بسیاری از مراجع و علمای بزرگ دین، در طول تاریخ، از هدایتها و راهنماییهای امام زمان (عج) بهرهمند شدهاند که این امر به ترویج احکام و حفظ دین کمک شایانی کرده است.
دستگیری از درماندگان: در موارد بسیاری، افراد نیازمند و گرفتار، بدون آنکه بدانند، از کمکها و امدادهای غیبی امام (عج) بهرهمند شدهاند.
حفظ دین: حضور و هدایت معنوی امام، حتی در دوران غیبت، مانع انحراف کامل دین و از بین رفتن اصول آن میشود.
بنابراین، عصر غیبت به معنای انقطاع رهبری الهی نیست، بلکه رهبری حقیقی مسلمانان و هدایت باطنی مؤمنان، همچنان بر عهده امام زمان (عج) است. این همانند فواید خورشید است که حتی زمانی که پشت ابر پنهان است، نور و گرمای خود را به زمین میرساند.
بخش سوم: موعود و منجی در ادیان و مسئولیتهای منتظران – انتظار فعال و آمادگی برای ظهور
اعتقاد به ظهور یک منجی الهی و پیروزی نهایی حق بر باطل، یک باور مشترک در میان بسیاری از ادیان بزرگ جهان است. پیامبران الهی، از ابتدا، از طرحی الهی برای هدایت بشر و برقراری حکومتی جهانی بر پایه عدل و داد در آینده تاریخ سخن گفتهاند. در اسلام، این منجی موعود، حضرت مهدی (عج) معرفی شده است. مسلمانان، چه شیعه و چه سنی، در اصل ظهور ایشان اتفاق نظر دارند، هرچند در جزئیات تولد و حضور ایشان، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. شیعیان معتقدند که ایشان دوازدهمین امام، فرزند امام حسن عسکری (ع) هستند که با عنایت خاص الهی، زنده و حاضرند و در زمان موعود ظهور خواهند کرد.
این اعتقاد به ظهور، مسئولیتهای مهمی را برای پیروان و منتظران ایشان به همراه دارد. انتظار واقعی، صرفاً دعا کردن و گوشه نشینی نیست، بلکه “انتظار فعال” است. کسانی که خود را منتظر واقعی میدانند، باید در صحنه فعالیتهای اجتماعی و مبارزه دائمی حق و باطل، حضوری فعال داشته باشند. این حضور فعال به معنای پرورش ویژگیهایی چون شجاعت، عزت نفس، پاکدامنی، ایستادگی در برابر شیاطین درونی و بیرونی، و تلاش برای تحقق عدالت است. کسانی که تنها در دوران غیبت به گریه و دعا اکتفا کرده و در صحنه نبرد حق طلبان علیه مستکبران حضور نداشته باشند، در روز ظهور، به دلیل عدم آمادگی، ممکن است مانند قوم موسی (ع) که به ایشان گفتند “تو و پروردگارت بروید و بجنگید، ما اینجا مینشینیم”، از قافله یاران امام عقب بمانند.
پویایی جامعه شیعه در طول تاریخ، مدیون دو عامل کلیدی بوده است: اول، “گذشته سرخ”؛ یعنی اعتقاد عمیق به واقعه عاشورا، آمادگی برای شهادت و ایثار که نماد عشق و فداکاری است. دوم، “آینده سبز”؛ یعنی انتظار برای سرنگونی ظالمان، گسترش عدالت در سراسر جهان، و تشکیل حکومت الهی به رهبری امام عصر (عج). دعای برای فرج و تعجیل در ظهور امام، خود یکی از برترین اعمال در عصر غیبت محسوب میشود، زیرا گشایش واقعی و تحقق اهداف دین، با ظهور ایشان حاصل خواهد شد.
بخش چهارم: یاران امام زمان (عج) و جامعه مهدوی – افق روشن ظهور
چه کسانی شایستگی همراهی و یاری امام زمان (عج) را در هنگام ظهور خواهند داشت؟ پاسخ این است: کسانی که پیش از ظهور، در صحنه فعالیتهای اجتماعی و نبرد حق و باطل، حضوری فعال داشته و با ایستادگی در برابر نفس اماره و موانع بیرونی، ویژگیهای برجستهای چون شجاعت، عزت نفس و پاکدامنی را در خود پرورش دادهاند. این یاران، پیشتازان تحول جهانی و سازندگان تمدن اسلامی خواهند بود. هسته مرکزی این یاران، ۳۱۳ نفر، به تعداد یاران پیامبر اکرم (ص) در جنگ بدر، تشکیل میدهند که بنا به فرموده امام باقر (ع)، تعدادی از آنان را زنان تشکیل میدهند. همچنین، احادیث نشان میدهند که بیشتر یاران امام را جوانان تشکیل میدهند که نشان از شور و نشاط و آمادگی آنان برای تحولات بزرگ دارد.
امام زمان (عج) زمانی ظهور خواهند کرد که مردم جهان، از همه مکتبها و مدعیان دروغین برقراری عدالت در جهان، ناامید شده باشند. در نتیجه تبلیغات و تلاشهای منتظران واقعی، دلهای مردم به سوی آن منجی الهی جلب شده و با شنیدن ندای امام و طرفداران ایشان، با شوق به سوی ایشان میشتابند. البته، مستکبران و ظالمان در مقابل امام خواهند ایستاد، اما در نهایت شکست خواهند خورد و حکومت جهانی امام مهدی (عج) تشکیل خواهد شد.
با تشکیل این حکومت جهانی، تمام اهداف انبیا و اولیای الهی محقق خواهد شد. از مهمترین این اهداف میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
عدالتگستری: زمین، پس از آنکه از ظلم و جور پر شده بود، از قسط و عدل الهی لبریز خواهد شد. در جامعه مهدوی، دیگر شکاف طبقاتی عمیق، مستکبران و مستضعفان معنایی نخواهد داشت.
آبادانی: برکت و آبادانی، تمام سرزمینهای عالم را فرا خواهد گرفت. مناطقی که پیش از این بایر و کویری بودند، سرسبز و خرم خواهند شد.
شکوفایی عقل و علم: این دوران، زمان کامل شدن عقلهای آدمیان است. با توجه و لطف ویژه امام زمان (عج)، عقل انسانها به کمال میرسد و زمینه رشد فکری و علمی فراهم میشود.
امنیت کامل: در جامعه مهدوی، احساس ناامنی و ترس وجود نخواهد داشت. امنیت به حدی است که انسانها میتوانند با اطمینان کامل، شب یا روز، زن یا مرد، به تنهایی در سراسر عالم سفر کنند. خبری از دزدی، تجاوز به مال و جان دیگران نخواهد بود.
فراهم شدن زمینه رشد و کمال: مهمترین دستاورد جامعه مهدوی، فراهم شدن زمینه رشد و تکامل معنوی و مادی برای همه انسانهاست. افراد بهتر میتوانند خدا را بندگی کنند، فرزندان صالح تربیت نمایند و در جهت خیرخواهی دیگران گام بردارند. بدین ترتیب، انسانها به هدف والایی که خداوند در خلقت برای آنها تعیین کرده است، آسانتر و بهتر دست مییابند.
عصر غیبت، دورانی پر از انتظار، اما انتظار فعال و پویا است؛ دورانی که در آن، منتظران با تلاش برای خودسازی و آمادگی، خود را برای تحقق این آرمان بزرگ جهانی آماده میسازند.
جواب فعالیت های درس نهم دینی یازدهم ریاضی و تجربی
جواب درس نهم دینی یازدهم
جواب تدبر در قرآن صفحه 112 دینی یازدهم
خداوند در قرآن کریم، علت از دست دادن نعمت ها را این گونه بیان کرده است:
ذِٰلکَ بِاَنَّ اللّٰهَ لَم یَکُ مُغَیِّرًا نِعمَةً اَنعَمَها عَلیٰ قَومٍ حَتّیٰ یُغَِیّروا ما باَنفُسِهِم وَ اَنَّ اللّٰهَ سَمیعٌ عَلیمٌ [سورهٔ انفال / ۵۳]
«خداوند نعمتی را که به قومی ارزانی کرده است، تغییر نمیدهد مگر آنکه آنها، خود وضع خود را تغییر دهند. همانا که خداوند شنوا و داناست»
با تفکر در این آیه، عبارتهای زیر را کامل کنید:
۱- اگر مردم نعمتی را که خدا به آنها داده است درست استفاده نکنند، خداوند آن نعمت را از آنان میگیرد.
۲- زمینه ساز هلاکت یا عزت و سربلندی یک جامعه اعمال و کردار همان جامعه است.
تدبر در قرآن صفحه 114 دینی یازدهم
قرآن کریم، در برخی از آیات دربارهٔ آیندهٔ زندگی انسانها در زمین سخن گفته و وعدههایی داده است.
وَعَدَ اللّٰهُ الَّذینَ آمَنوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَستَخلِفَنَّهُم فِی الاَرضِ کَمَا استَخلَفَ الَّذینَ مِن قَبلِهِم وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُم دینَهُمُ الَّذِی ارتَضیٰ لَهُم وَ لَیُبَدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم اَمنًا یَعبُدونَنی لا یُشرِکونَ بی شَیئًا…
خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند، وعده داده است که آنان را جانشین در زمین قرار دهد، همان طور که قبل از آنان کسانی را جانشین قرار داد، و دینشان را که برای آنان پسندیده مستقر سازد و بیم و ترسشان را به امنیت مبدل سازد. [به گونهای که دیگر] مرا بپرستند و به من شرک نورزند.
وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نَجعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نَجعَلَهُمُ الوارِثینَ
ما میخواهیم بر مستضعفان زمین، منت نهیم و آنان را پیشوایان [مردم] قرار دهیم و آنان را وارثان [زمین] قرار دهیم.
وَ لَقَد کَتَبنا فِی الزَّبورِ مِن بَعدِ الذِّکرِ اَنَّ الاَرضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصّالِحونَ
به راستی در زبور، پس از ذکر (تورات) نوشتهایم که زمین را بندگان شایسته من به ارث میبرند.
در این آیات بیندیشید و بگویید چه آیندهای برای هریک از موارد زیر بیان شده است؟
پاسخ:
۱- مؤمنین صالح: آنها جانشین در زمین هستند
۲- مستضعفین: پیشوایان مردم هستند
۳- بندگان شایسته: زمین را به ارث می برند
۴- دین حق: برای صالحین مستقر شده است و در جهان استقرار پیدا میکند
جواب تفکر در حدیث صفحه 117 دینی یازدهم
با توجه به توضیحات قبل، با تفکر در این حدیث بگویید ما چگونه می توانیم امام زمان خویش را بشناسیم؟
پیامبر اکرم (ص)؛
مَن ماتَ وَ لَم یَعرِف اِمامَ زَمانِهٰ هر کس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد،
ماتَ میتَةً جاهِلِیَّةً به مرگ جاهلی مرده است.
پاسخ:
منظور از نشناختن امام زمان این است که هدایت و سعادت انسانها در گرو راهنمایی اهل بیت (ع) است. با راهنمایی آنان مشکلات و گرفتاریها برطرف میشود و عدالت واقعی برقرار میگردد. پس ندانستن امام عصر، بهمعنای محروم شدن از این هدایت و سعادت است.
جواب اندیشه و تحقیق صفحه 120 دینی یازدهم – درس 9
۱) از دیدگاه قرآن کریم، آینده تاریخ از آن چه کسانی است؟
پاسخ:
مؤمنان نیکوکار و افراد صالح و مستضعف، در نهایت وارثان حقیقی زمین خواهند بود.
۲) معتقد بودن به انتظار، چه تأثیرهایی بر شخصیت فرد منتظر دارد؟
پاسخ:
چون انتظار امام زمان (عج) از روی عشق و علاقه است، در زندگی فرد منتظر تأثیر میگذارد؛ مثلاً: ۱- تلاش میکند رضایت امام را جلب کند، ۲- او را الگوی خود قرار میدهد و صفات محبوبش را در خود پرورش میدهد، ۳- باعث میشود فرد پرانرژی، امیدوار و فعال باشد.
۳- این جمله را تحلیل کنید : «منتظران مصلح، خود باید صالح باشند».
پاسخ:
آمادگی برای یاری امام زمان (عج) در دوران ظهور، مستلزم دوری گزیدن از گناهان و پاکسازی درون است. این پاکدامنی، شخصیت منتظر را برای همراهی مؤثر با امام و تحقق اهداف ایشان، شایسته و قوی میسازد.
جواب پیشنهاد صفحه 120 دینی یازدهم
یکی از دعا های مهمی که ارتباط ما را با امام عصر تقویت می کند، دعای عهد است. این دعا را درکتاب مفاتیح الجنان بیابید؛ آن را مطالعه کنید و ببینید که در این دعا چه عهدی مطرح شده است.
پاسخ:
در دعای عهد از مفاتیح الجنان، با امام زمان (عج) پیمان می بندیم که همواره پشتیبان و یاور او باشیم و هر زمان که ظهور کند، با جان و مال خود در خدمتش قرار گیریم. این دعا از ما میخواهد هر روز به یاد حضرت باشیم و در دل، اشتیاق پیروی از او و عمل به فرمانهای الهی را زنده نگه داریم.