درس هشتم دینی یازدهم انسانی
جان و جانشین پیامبر – درس 8 دین و زندگی یازدهم انسانی
شخصیت امام علی (ع)، گوهری تابناک در تاریخ بشریت است که بزرگان علم، چه مسلمان و چه غیرمسلمان، با شگفتی فضایل جمعشده در وجود ایشان را ستودهاند. آن حضرت در هر عرصهای سرآمد بود: شجاعترین در جنگ، عابدترین در عبادت، دقیقترین در قضاوت، عالمترین در دانش، بلیغترین در سخن، و عادلترین در حکمرانی. این مقاله به سه بُعد کلیدی از شخصیت ایشان میپردازد: علم بی کران، معیارهای حق در میدان نبرد، و عدالت بیمانند در حکومتداری.
۱. علم بی کران و سرچشمهی معرفت
یکی از برجستهترین ویژگیهای امام علی (ع)، دانش عمیق و بیکران ایشان بود. سخنان گهربار ایشان که در کتاب «نهجالبلاغه» گردآوری شده، گواهی بر دانش وسیع ایشان در موضوعاتی چون جهانشناسی، انسانشناسی، دینشناسی، حکومتداری، اقتصاد و اخلاق است. دانشمندان اسلامی، همواره از این اقیانوس دانش بهره برده و شرحهای بسیاری بر نهجالبلاغه نوشتهاند تا عمق حکمت آن آشکار شود. «ابن ابی الحدید»، از اندیشمندان اهل سنت، در مقدمهی شرح خود، سخن امام علی (ع) را «فروتر از سخن خالق و برتر از سخن مخلوق» دانسته و معتقد است که خطبهای از نهجالبلاغه را بیش از هزار بار مطالعه کرده و هر بار شگفتی و بیداری تازهای در جانش ایجاد شده است.
منبع این علم بیکران، تعلیم مستقیم از پیامبر اکرم (ص) بود. پیامبر (ص) خود فرمودند: «من شهر علم هستم و علی (ع) دروازهی آن است.» این پیوند با سرچشمهی وحی، به امام علی (ع) این توانایی را میداد که به سرعت و با نهایت درستی به هر سؤالی پاسخ دهد.
در اوج میدان جنگ جمل، هنگامی که تردید در دل فردی ایجاد شد که حق با کدام گروه است، امام علی (ع) معیاری اساسی برای شناخت حق و باطل ارائه داد: «میخواهی حق و باطل را به وسیلهی شخصیتها بشناسی، در حالی که شخصیتها هستند که باید با مقیاس حق سنجیده شوند. ابتدا حق را بشناس تا بتوانی اهل آن را بشناسی.» این رویکرد، اهمیت شناخت حق را بر ارزیابی افراد مقدم میشمارد.
۲. عدالت بیمانند و مبارزه با نابرابری
پس از ۲۵ سال کنار گذاشته شدن از حق خلافت، امام علی (ع) با اصرار مردم، رهبری جامعه را پذیرفت. ایشان از همان آغاز، مبارزه با تبعیض و برقراری عدالت را، با الگو قرار دادن سیره پیامبر (ص)، سرلوحه کار خود قرار داد. امام (ع) در مسجد اعلام کرد که گروهی با برداشت ناحق از بیتالمال، اموال عمومی را به دارایی شخصی تبدیل کردهاند و این ننگ دنیا و عذاب آخرت را برایشان خریده است. ایشان تأکید کرد که حق مظلومان را بازپس خواهد گرفت و سهم همهی مسلمانان از بیتالمال، به طور مساوی تقسیم خواهد شد.
فردای آن روز، پس از کسر هزینههای عمومی، باقیماندهی بیتالمال به طور مساوی تقسیم شد. این اقدام، محرومان را شادمان کرد، اما کسانی که عادت به دریافتهای ویژه داشتند، اعتراض نمودند. امام (ع) با قاطعیت فرمود: «سوگند به خدا، اگر تمام دنیا را به من بدهند تا به اندازهی گرفتن پوست جو از دهان موری، خدا را نافرمانی کنم، نخواهم کرد.»
امام (ع) همچنین حاکمانی چون معاویه را که به ناحق به پست و مقام رسیده و به شیوه پادشاهان ستمگر حکومت میکردند، بلافاصله برکنار کرد. با وجود نگرانی برخی یاران از جنگ احتمالی، امام (ع) قاطعانه بیان داشت: «به خدا سوگند، حتی برای دو روز نیز او را به کار نخواهم گماشت و من هرگز گمراه کنندگان را کارگزار خود قرار نخواهم داد.»
۳. سرمشق زندگی و حاکمیت
سبک زندگی سادهی امام علی (ع) و توجه ایشان به محرومان، سرمشقی ماندگار برای مسلمانان است. ایشان با وجود اینکه میتوانست زندگی مرفه داشته باشد، از دو جامه کهنه و دو قرص نان بسنده میکرد. زمانی که خبردار شد استاندار بصره، فقیران را به مهمانی خود راه نداده و غذاهای رنگارنگ تهیه کرده، نامهای تند به او نوشت و شیوهی صحیح زندگی حاکم را توضیح داد: «شما نمیتوانید این گونه زندگی کنید؛ لیکن مرا در پارسایی و تلاش و پاکدامنی و درستکاری یاری کنید.» این تأکید نشان میدهد که حاکم باید با درک درد مردم و زندگی ساده، همواره به فکر آنان باشد.
در نهایت، امام علی (ع) با علم بی کران، عدالت بیمانند و زندگی سادهی خود، الگویی کامل از یک رهبر الهی و انسانی کامل را به بشریت معرفی کرد که تا همیشه راهنمای هدایت خواهد بود.
جواب فعالیت های درس هشتم دینی یازدهم انسانی
جواب درس هشتم دینی یازدهم انسانی
حل تفکر در حدیث صفحه 99 دینی یازدهم انسانی
در این دو حدیث بیندیشید و به سؤالهای زیر پاسخ دهید:
۱- چه رابطهای میان حدیث اول و حدیث ثقلین وجود دارد؟
پاسخ: در هر دو حدیث، بر ارتباط ناگسستنی قرآن و امام (ع) تأکید شده است و بیان میشود که برای رسیدن به هدایت و سعادت ابدی، نمیتوان یکی از این دو را بدون دیگری در نظر گرفت.
۲- حدیث دوم چگونه به مفاهیمی مانند عصمت، عدالت و علم امام مربوط میشود؟
پاسخ: چرا که ویژگی عصمت، به معنای مصون بودن از گناه و اشتباه، گواهی بر حقانیت حضرت علی (ع) است و معرفی ایشان به عنوان امام از سوی خداوند، این ویژگیها را تضمین میکند.
پاسخ تفکر در حدیث صفحه 102 دینی یازدهم انسانی
این حدیث شریف، در بردارندهٔ پیامهای متعددی است. با تفکر در آن، سه پیام آن را به دست آورید.
پاسخ:
۱- حضرت علی (ع) بعد از پیامبر (ص) از لحاظ علم و دانش در بالاترین مرتبه قرار دارند.
۲- حضرت علی (ع) در دانش و علم خود از هرگونه خطا و گناه مصون است.
۳- بر مسلمانان ضروری است که از علم و دانش حضرت علی (ع) بهرهمند شوند.