درس پنجم دینی یازدهم انسانی
مسوولیت های پیامبر (ص) – درس 5 دین و زندگی انسانی
پیامبر اکرم (ص)، به عنوان آخرین فرستاده الهی، در طول بیست و سه سال رسالت خویش، وظیفهای بس گرانقدر را بر عهده داشتند: فراخواندن مردم به سوی کاملترین و آخرین برنامه هدایت الهی، یعنی قرآن کریم. ایشان با استقامت و صبری بیمانند، تلاش فراوانی برای رستگاری انسانها و نجاتشان از گمراهی مبذول داشتند و این رسالت سنگین را به سرانجام رساندند. در این درس، به بررسی سه مسئولیت مهمی که خداوند متعال بر عهده آن حضرت نهاد، میپردازیم:
۱. دریافت و ابلاغ وحی: امانتداری در کلام الهی
یکی از اساسیترین وظایف پیامبر اکرم (ص)، دریافت کامل آیات قرآن کریم از طریق فرشته وحی، جبرئیل امین، و ابلاغ بیکم و کاست آن به مردم بود. ایشان این مسئولیت را به طور کامل و دقیق به انجام رساندند.
ابلاغ بیذرهای کم یا زیاد: رسول خدا (ص) آیات وحی را بدون هیچگونه تغییر، کاست یا افزایشی، به گوش جان مردم میرساندند. این امانتداری در انتقال پیام الهی، تضمینکننده اصالت و سلامت قرآن برای نسلهای آینده بود.
مأموریت کاتبان وحی: ایشان برای ثبت و ضبط آیات الهی، نویسندگانی را مأمور نمودند که به «کاتبان وحی» مشهور شدند. این یاران باوفا، آیات نازل شده را مینوشتند تا به صورت مکتوب نیز حفظ شوند.
حفظ و عمل به قرآن: در کنار نویسندگان، عده کثیری از یاران پیامبر (ص) با اشتیاق فراوان، آیات قرآن را حفظ کرده و در حافظه خود سپردند. آنان تنها به حفظ کردن بسنده نمیکردند، بلکه پس از تفکر در معنای آیات و درک مفاهیم آن، به آن عمل مینمودند. چنانکه عبد الله بن مسعود، از یاران پیامبر (ص)، نقل میکند: «ما ده آیه از قرآن را از پیامبر (ص) فرا میگرفتیم و پس از آنکه در معنای آن تفکر میکردیم و به آن عمل مینمودیم، بار دیگر برای یاد گرفتن آیات بعدی، نزد پیامبر (ص) میرفتیم.»
اولین و برترین حافظ و کاتب: در میان یاران پیامبر (ص)، حضرت علی (ع) به عنوان اولین و برجستهترین کاتب و حافظ قرآن کریم شناخته میشوند که نقش بیبدیلی در حفظ و انتقال وحی الهی ایفا نمودند.
۲. تعلیم و تبیین تعالیم قرآن (مرجعیت دینی): گشودن رموز کلام الهی
پیامبر اکرم (ص) تنها به رساندن وحی بسنده نکردند، بلکه وظیفه تعلیم و تبیین آیات قرآن کریم را نیز بر عهده داشتند تا مردم بتوانند به عمق معارف بلند این کتاب آسمانی دست یابند، جزئیات احکام و قوانین را درک کنند و شیوه صحیح عمل به آنها را بیاموزند.
سنت نبوی به عنوان منبع فهم قرآن: از این رو، گفتار و رفتار پیامبر اکرم (ص) (سنت ایشان) به عنوان اولین و معتبرترین مرجع علمی برای فهم عمیق آیات الهی محسوب میشود. مسلمانان با مراجعه به سیره عملی و گفتار آن حضرت، به معنای واقعی بسیاری از معارف قرآنی پی میبرند و چگونگی اجرای دستورات الهی را میآموزند.
نمونههای عملی احکام: امروزه، بسیاری از وظایف عبادی و عملی ما، مانند نماز، روزه، حج و سایر تکالیف که کلیات آنها در قرآن کریم ذکر شده است، مطابق با گفتار و رفتار رسول خدا (ص) انجام میشود. ایشان در حقیقت، اولین و بزرگترین معلم قرآن بودند که راه را برای درک و عمل به دستورات الهی هموار ساختند.
۳. اجرای قوانین الهی با تشکیل حکومت اسلامی (ولایت ظاهری): هدایت جامعه در عمل
مسئولیت دیگر پیامبر اکرم (ص)، ولایت ظاهری بر جامعه بود. ولایت به معنای سرپرستی، رهبری و هدایت جامعه است.
هجرت به مدینه و پیریزی حکومت اسلامی: ایشان به محض آنکه مردم مدینه اسلام را پذیرفتند، به این شهر هجرت کرده و با همکاری مردم آن شهر (انصار) و مهاجران از مکه، حکومت اسلامی را بر مبنای قوانین الهی بنیان نهادند. این اقدام، نشاندهنده تعهد پیامبر (ص) به اجرای عملی دستورات الهی در سطح جامعه و هدایت همهجانبه بشریت بود.
عصمت پیامبر اکرم (ص): گواه صداقت و امانتداری
برای آنکه پیامبر بتواند مسئولیت خطیر خود را به درستی به سرانجام برساند و هدایت الهی به طور کامل به مردم ابلاغ گردد، لازم است که از هرگونه گناه و خطا مبرّا باشد. عصمت پیامبر، یعنی مصونیت ایشان از گناه و اشتباه، شرط اساسی پذیرش و پیروی مردم از هدایتهای آن حضرت است.
چرا عصمت پیامبر ضروری است؟
بدون وجود عصمت، مسئولیت پیامبری به نتیجه نخواهد رسید؛ زیرا:
دریافت و ابلاغ وحی: اگر پیامبری در دریافت وحی و رساندن آن به مردم معصوم نباشد، دین الهی به درستی به مردم نمیرسد و امکان هدایت از آنان سلب میشود. وحی باید بدون کم و کاست و تحریف به دست مردم برسد.
تعلیم و تبیین دین: اگر پیامبری در تعلیم و تبیین دین و وحی الهی معصوم نباشد، امکان انحراف در تعالیم الهی پدید میآید و اعتماد مردم به دین از دست میرود. تعالیم پیامبر باید کاملاً منطبق بر اراده الهی باشد.
اجرای احکام الهی: اگر پیامبری در اجرای احکام الهی معصوم نباشد، ممکن است کارهایی انجام دهد که مخالف دستورهای خداست. در این صورت، مردم که آن حضرت را الگو و اسوه خود میدانند، از او سرمشق گرفته و مانند او عمل کرده و به گمراهی دچار میشوند.
تشخیص عصمت، تنها از جانب خداوند:
این پرسش مطرح میشود که چه کسی میتواند تشخیص دهد که کدام فرد توانایی مقاومت در برابر وسوسههای گناه را دارد؟ پاسخ روشن است: این تشخیص تنها از عهده خداوند متعال برمیآید. خداوند که از آشکار و نهان همگان آگاه است، میتواند توانایی افراد را در دوری از گناه تشخیص دهد. بنابراین، هنگامی که خداوند کسی را به پیامبری برمیگزیند، این انتخاب خود گواه این است که وی شایستگی انجام مسئولیت پیامبری را داراست.
خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید:
«اَللّٰهُ اَعلَمُ حَیثُ یَجعَلُ رِسالَتَهو» (انعام/۱۲۴)
خدا بهتر میداند رسالتش را کجا قرار دهد.
ماهیت عصمت پیامبران:
حال ببینیم که عصمت پیامبران به چه صورت است؟ آیا یک مانع بیرونی مانند فرشته، پیامبران را از گناه و خطا حفظ میکند، یا آنان با اختیار خود به سمت گناه و خطا نمیروند؟
پاسخ این است که پیامبران، با وجود داشتن غریزه و اختیار مانند سایر انسانها، در مقام عمل به دستورات الهی دچار گناه نمیشوند. دلیل این امر آن است که گناه زمانی رخ میدهد که هوی و هوس بر انسان غلبه کند. اما کسی که حقیقت گناه را به درستی مشاهده میکند و میداند که با انجام آن از لطف و رحمت خداوند دور میشود، هرگز محبت خداوند را با چیزی عوض نمیکند. علاوه بر این، پیامبران از چنان بینش عمیق و شناخت کاملی نسبت به اوامر الهی برخوردارند که در انجام آنها دچار خطا و اشتباه نمیشوند.
البته، ما نیز در مورد برخی گناهان (مانند گناهان بسیار زشت) مصونیت داریم و حتی تصور آنها نیز برایمان ناخوشایند است. اما پیامبران نسبت به تمام گناهان و اشتباهات، دارای مقام عصمت هستند.
قدردانی از پیامبر اکرم (ص): ادای دین تلاشهای بیبدیل
رسول خدا (ص) در طول ۲۳ سال تلاش بیوقفه و تحمل رنجهایی که در تاریخ بشریت بینظیر است، توانست بزرگترین و ماندگارترین پیام الهی را به مردم ابلاغ نماید و جامعهای سرشار از ایمان به خدا و دور از هرگونه شرک و بتپرستی بنا نهد. ایجاد چنین جامعهای در سرزمینی که تا پیش از آن بیگانه با ارزشهای انسانی و الهی بود، خود معجزهای بزرگ به شمار میرود که تنها با مجاهدت و تلاش خستگیناپذیر پیامبر اکرم (ص) میسر گردید.
امروزه وظیفه ما مسلمانان است که قدردان این تلاشها و مجاهدتهای بیبدیل آن حضرت باشیم. باید با اتحاد و همدلی، مانع از آن شویم که دشمنان اسلام، زحمات آن پیامبر اعظم را بیاثر سازند.
توطئههای دشمنان و ضرورت وحدت اسلامی:
با کمال تأسف، مشاهده میشود که در یکی دو قرن اخیر، دشمنان اسلام با طرحی دقیق و برنامهریزی شده، همبستگی مسلمانان را خدشهدار کرده و اختلافات قومی و مذهبی را بزرگنمایی نمودهاند. یکی از نتایج زیانبار این اختلافات، تجزیه کشورهای اسلامی بزرگ به کشورهای کوچک در قرن اخیر بود تا قدرتهای استعماری بتوانند به راحتی بر آنها سلطه یابند و ذخایرشان را به تاراج ببرند. این سیاست شوم، امروزه نیز در کشورهای منطقه توسط قدرتهای استعماری در حال اجراست.
در راستای مقابله با این توطئهها، سالهاست که علما و دانشمندان دلسوز در جهان اسلام، به ویژه در ایران، با روشنگریهای فراوان کوشیدهاند تا مسلمانان را دوباره علیه دشمنان مشترک متحد سازند و از درگیریهای داخلی جلوگیری کنند. یکی از این شخصیتهای برجسته، امام خمینی (ره) بود. ایشان در هر فرصتی، مسلمانان را به «وحدت» فرا میخواندند و از اختلافات دوری میجستند.
ایشان در یکی از پیامهای مهم خود به مسلمانان جهان فرمودند:
«ای مسلمانان جهان که به حقیقت اسلام ایمان دارید، به پا خیزید و در زیر پرچم توحید و در سایه تعلیمات اسلام مجتمع شوید و دست خیانت ابرقدرتها را از ممالک خود و خزائن سرشار آن کوتاه کنید. دست از اختلافات و هواهای نفسانی بردارید که شما دارای همه چیز هستید. بر فرهنگ اسلامی تکیه کنید و با غرب و غربزدگی مبارزه نمایید و روی پای خودتان بایستید.» (صحیفه نور، ج ۲۱، ص ۲۸۱)
برنامهای برای وحدت مسلمانان: گامی به سوی پیشرفت و اقتدار
برای آنکه بتوانیم به عنوان مسلمانان، پیوندهای وحدت میان خود را مستحکمتر کنیم و از ظرفیت عظیم جمعیتی (حدود دو میلیارد نفر) و منابع سرشار سرزمینهای اسلامی برای دستیابی به پیشرفت و تعالی بهرهمند شویم، تدوین و اجرای برنامههایی دقیق و هدفمند امری ضروری است. این برنامهها باید بتوانند نقشههای تفرقهافکنانه استعمارگران و عوامل آنان را در سرزمینهای اسلامی ناکام گذارند و قلوب مسلمانان را به یکدیگر نزدیکتر سازند. در ادامه به برخی از این اقدامات کلیدی اشاره میکنیم و میکوشیم تا آنها را در جامعه خود ترویج و گسترش دهیم:
۱. احترام به مقدسات و ارتقای دانش دینی:
پرهیز از اهانت و توهین: اولین گام در مسیر وحدت، پرهیز جدی از هرگونه اهانت و توهین به مقدسات دینی و اعتقادی سایر مسلمانان است. احترام متقابل، سنگ بنای هر جامعه وحدتیافتهای است.
تقویت معرفت دینی: برای دستیابی به این هدف، شایسته است که هر مسلمان، دانش و معرفت دینی خود را از طریق مطالعه، تحقیق و پرسش از علما افزایش دهد. با ارتقای سطح دانش، میتوانیم با دیگر مسلمانان بر پایه استدلال و فهم مشترک سخن بگوییم و اعتقادات خود را به شیوهای صحیح، منطقی و بدون نزاع و ناسزاگویی بیان کنیم. این امر، زمینه را برای گفتگوی سازنده و درک متقابل فراهم میآورد.
۲. دفاع از مظلومان و پایبندی به آرمان عدالت:
یاری ستمدیدگان: وظیفه هر مسلمان است که در تمام نقاط جهان، از مظلومان و ستمدیدگان دفاع کند و برای رهایی آنان از چنگال ظلم و ستم بکوشد. این مسئولیت، یکی از برجستهترین آموزههای اسلام است.
عمل به حدیث شریف: رسول گرامی اسلام (ص) در این باره فرمودند: «هرکس فریاد دادخواهی مظلومی را که از مسلمانان یاری میطلبد بشنود، اما به یاری او برنخیزد، مسلمان نیست.» این حدیث، اهمیت دفاع از مظلوم را در بالاترین سطح، یعنی اصل اسلام، قرار میدهد و ضرورت اقدام عملی را گوشزد میکند.
۳. شناخت دشمنان اسلام و هوشیاری در برابر فریبکاری:
شناسایی عوامل تفرقه: باید کسانی را که به ظاهر خود را مسلمان مینامند، اما در عمل با دشمنان قسمخورده اسلام و مسلمین دوستی و همکاری میکنند، به درستی بشناسیم و فریب ظاهرسازیها و نقشههای آنان را نخوریم.
مقابله با پروپاگاندای دشمن: روش این گروهکها و افراد، اغلب چنین است که دشمنان واقعی اسلام، همچون صهیونیستها و قدرتهای استعماری را دوست و برخی از مسلمانان را دشمن جلوه میدهند. این تبلیغات فریبنده، به تدریج باعث میشود تا مردم عادی با دشمنان حقیقی اسلام احساس دوستی کنند و با بخشی از جامعه بزرگ اسلامی دچار دشمنی شوند. شناخت این حیلهها و روشنگری در برابر آنها، وظیفهای همگانی است.
جواب فعالیت های درس پنجم دینی یازدهم انسانی
جواب درس پنجم دینی یازدهم انسانی
تدبر در قرآن صفحه 56 دینی یازدهم انسانی
به کمک دوستان خود بیان کنید که آیهٔ زیر، به کدامیک از مسئولیتهای پیامبر اشاره دارد:
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ إِذْ بَعَثَ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِنْ کَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُبِینٍ [سورهٔ آل عمران / ۱۶۴]
پاسخ: تعلیم و تبیین تعالیم قرآن
جواب تدبر در قرآن صفحه 59 دینی یازدهم انسانی
در آیات زیر تفکر کنید و مشخص کنید که دلایل مطرح شده در بحث ضرورت تشکیل حکومت اسلامی، (دلایل الف، ب و ج) با کدام یک از آیات زیر مرتبط است.
۱- اَلَم تَرَ اِلَی الَّذینَ یَزعُمونَ اَنَّهُم ءامَنوا بِما اُنزِلَ اِلَیکَ وَ ما اُنزِلَ مِن قَبلِکَ یُریدونَ اَن یَتَحاکَموا اِلَی الطّاغوتِ وَ قَد اُمِروا اَن یَکفُروا بِهٰ وَ یُریدُ الشَّیطٰنُ اَن یُضِلَّهُم ضَلٖلًا بَعیدًا [سورهٔ نسا / ۶۰]
آیا ندیدهای کسانی که گمان میکنند به آنچه بر تو نازل شده و به آنچه پیش از تو نازل شده ایمان دارند، اما میخواهند داوری به نزد طاغوت برند، حال آنکه به آنان دستور داده شده که به آن کفر بورزند و شیطان میخواهد آنان را به گمراهی دور و درازی بکشاند.
۲- لَقَد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّناتِ وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الکِتابَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّاسُ بِالقِسطِ [سورهٔ حدید / ۲۵]
به راستی که پیامبرانمان را همراه با دلایل روشن فرستادیم و همراه آنان کتاب آسمانی و میزان نازل کردیم تا مردم به اقامهٔ عدل و داد برخیزند.
3 – … وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا. [سورهٔ نساء / ۱۴۱]
و خداوند هرگز راهی برای سلطهٔ کافران بر مؤمنان قرار نداده است.
پاسخ:
| آیه | دلیل |
| سورهٔ نساء، آیهٔ ۶۰ | پذیرش ولایت الهی و نفی حاکمیت طاغوت |
| سورهٔ حدید، آیهٔ ۲۵ | ضرورت اجرای احکام اجتماعی اسلام |
| سورهٔ نساء، آیهٔ ۱۴۱ | ضرورت حفظ استقلال جامعه اسلامی |
جواب جدول کشف رابطه 59 و 60 دینی یازدهم انسانی
امام خمینی (ره) رهبر کبیر انقلاب اسلامی، بزرگترین شخصیت عصر حاضر است که به تبیین ضرورت حکومت اسلامی پرداخته و با بیان روشنگرانهٔ خود، توجه مردم را بدان جلب کرده است. در سخنانی که از ایشان نقل میشود، بیندیشید و ببینید که با کدام یک از دلایل تشکیل حکومت ارتباط دارد.
پاسخ:
| سخنان امام خمینی | دلیل |
| به این دلیل که هر نظام سیاسی غیراسلامی، نظامی شرکآمیز است، چون حاکمش «طاغوت» است، ما موظفیم آثار شرک را از جامعهٔ مسلمانان و از حیات آنان دور کنیم و از بین ببریم. | پذیرش ولایت الهی و نفی حاکمیت طاغوت |
| مذهب اسلام همزمان با اینکه به انسان میگوید که خدا را عبادت کن و چگونه عبادت کن، به او میگوید چگونه زندگی کن و روابط خود را با سایر انسانها چگونه باید تنظیم کنی و حتی جامعهٔ اسلامی با سایر جوامع چگونه روابطی باید برقرار نماید. هیچ حرکتی و عملی از فرد و جامعه نیست، مگر اینکه مذهب اسلام برای آن حکمی مقرر داشته است. | ضرورت اجرای احکام اجتماعی اسلام |
جواب اندیشه و تحقیق صفحه 63 درس 5 دینی یازدهم انسانی
1 – نمونههایی از احکام اجتماعی اسلام را که اجرای آنها نیازمند تشکیل حکومت است، بیان کنید.
پاسخ: زکات، اجرای حدود ، برقراری جهاد دفاعی ، امنیت عمومی ، اداره امور قضایی ، اجرای احکام مربوط به اهل ذمه (غیر مسلمانان) ، امر به معرف و نهی از منکر ، مسولیت ها و قوانین خانواده و جامعه
۲- به نظر شما کدام یک از احکام و دستورات دین اسلام نیاز بیشتری به تشکیل حکومت الهی دارد؟
الف) نماز و روزهٔ واجب
ب) حج
ج) امر به معروف و نهی از منکر
د) حجاب و پوشش
هـ) توانمندی نظامی و ایجاد رعب در دل دشمنان
و) نفی سلطهٔ بیگانگان
ز) کمک به مسلمانان گرفتار در نقاط مختلف جهان
پاسخ:
همه قوانین الهی برای اجرا نیازمند یک حکومت اسلامی سالم هستند، به ویژه احکامی که بیشتر اجتماعیاند (مانند مسائل قضایی، اقتصادی یا امنیتی). این قوانین به دلیل گستردگی و نیاز به هماهنگی، تنها با تشکیل نهادهای حکومتی منسجم (مانند سیستم قضایی، مالیاتی یا دفاعی) عملی میشوند. مثلاً اجرای عدالت، نظارت بر بازار، یا تأمین امنیت عمومی، بدون ساختارهای حکومتی امکانپذیر نیستند. بنابراین، تشکیل حکومت اسلامی برای تحقق این احکام ( ه، و ، ز ) و اجرای عادلانه آنها ضروری است.
هـ) توانمندی نظامی و ایجاد رعب در دل دشمنان
و) نفی سلطهٔ بیگانگان
ز) کمک به مسلمانان گرفتار در نقاط مختلف جهان
3 – با توجه به حدیث امام باقر (ع) بیان کنید که چرا ولایت از نماز و روزه و سایر عبادات مهمتر است؟
پاسخ: چرا که با فراهم آوردن امنیت و… بستری مناسبتر برای انجام عبادات شخصی و عمومی ایجاد کرده و در این زمینه نقشی اساسی و حیاتی ایفا میکند.