درس یازدهم دینی یازدهم ریاضی و تجربی
عزت نفس – درس 11 دین و زندگی یازدهم
عزت نفس – رکن کمال و فضیلت اخلاقی
تقویت عزت نفس، یکی از مهمترین گامها در مسیر رشد و تعالی انسان است. عزت، صفتی است که خداوند در قرآن کریم بیش از ۹۵ بار خود را با آن توصیف کرده و معصومین (ع) نیز آن را از ارکان فضایل اخلاقی شمردهاند. عزت نفس، همچون سپری در برابر بسیاری از زشتیها و انحرافات عمل میکند. این درس به شناخت این فضیلت ارزشمند و راههای دستیابی به آن اختصاص دارد.
عزت و ذلت: دو روی یک سکه
عزت: به معنای “تسلیم نبودن” و “نفوذناپذیری” است. انسانی که “عزیز” است، در برابر اراده دیگران تسلیم نمیشود و کسی نمیتواند بر او نفوذ کند. او در مقابل مستکبران، ظالمان، و همچنین هوسهای نفسانی خود میایستد و مقاومت میکند. چنین فردی تسلیم عملی نمیشود که روحش را آزرده و او را حقیر سازد.
ذلت: نقطه مقابل عزت است و به معنای “نفوذپذیری”، “مغلوبیت” و “تسلیم بودن” است. انسان ذلیل در برابر مستکبران و زورگویان، سر تسلیم فرود میآورد و هر فرمانی را میپذیرد. همچنین، تسلیم هوسهای نفسانی خود شده و هر کاری را که مطابق میل او باشد، انجام میدهد، حتی اگر روحش را به گناه آلوده کند.
راهکارهای تقویت عزت نفس:
قرآن کریم و سیره معصومین (ع) راهکارهای عملی برای تقویت عزت نفس ارائه میدهند:
شناخت ارزش خود و نفروختن خویش به بهای اندک:
همانطور که کالای گرانبها اگر ارزش واقعی خود را نداند، به بهای اندک فروخته میشود، انسان نیز اگر ارزش وجودی خود را نشناسد، فریب خورده و خود را به بهای ناچیزی میفروشد.
خداوند به انسان کرامت بخشیده و او را بر بسیاری از مخلوقات برتری داده است. (سوره اسراء، آیه ۷۰)
خداوند تمام مخلوقات را برای انسان آفریده و انسان را برای خودش (منظور، بندگی و عبادت خداوند). (سوره ذاریات، آیه ۵۶)
وعده الهی برای انسان، دیدارش با خداوند و بهشتی به وسعت آسمانها و زمین است؛ بهشتی که در آن به هر آرزویی میرسد. (سوره بقره، آیه ۲۵؛ سوره کهف، آیه ۱۰۷)
امام علی (ع) میفرمایند: “همانا بهایی برای جان شما جز بهشت نیست، پس خود را به کمتر از آن نفروشید.” (تحف العقول، ص ۱۱۸)
توجه به عظمت خداوند و تلاش برای بندگی او:
خداوند، خالق هستی و سرچشمه تمام قدرتها و عزتهاست. هیچ قدرتی در برابر قدرت او تاب مقاومت ندارد.
هر کس به دنبال عزت واقعی است، باید خود را به این منبع قدرت متصل کند.
امیرالمؤمنین علی (ع) در وصف کسانی که عزت خود را در بندگی خدا یافتهاند، میفرمایند: “خالق جهان در نظر آنان بزرگ است. از این رو، غیر خدا در نظرشان کوچک میآید.” (نهج البلاغه، خطبه ۱۸۴)
هنگامی که انسان به این شناخت و ایمان دست یافت، به طور طبیعی تسلیم خدا میشود، بندگی او را میپذیرد و در برابر غیرخدا، عزیز و تسلیمناپذیر باقی میماند.
امام علی (ع) در این زمینه توصیه میکنند: “بندهٔ کسی مثل خودت مباش، زیرا خداوند تو را آزاد آفریده است.” (نهج البلاغه، حکمت ۳۹۷)
این بخش از درس به بررسی الگوهای ارزشمند عزت در مواجهه با ستمگران و همچنین اهمیت تمرین ایستادگی در برابر تمایلات نفسانی میپردازد.
الگوهای عزت در برابر ستمگران:
پیشوایان دین ما، با تکیه بر بندگی خداوند و ارتباط با او، توانستند در دشوارترین شرایط، با عزت زندگی کنند و هرگز تن به ذلت و خواری ندهند.
پیامبر اکرم (ص): در دوران محاصره شدید مشرکان مکه، با وجود نداشتن پشتوانه قوی، در برابر پیشنهاد ثروت و قدرت بزرگان مکه ایستادگی کردند و فرمودند: “اگر خورشید را در دست راستم و ماه را در دست چپم بگذارند، هرگز از راه حق دست برنمیدارم و تسلیم نمیشوم.”
امام حسین (ع): در واقعه کربلا، هنگامی که سپاه یزید با بیش از سی هزار جنگجو ایشان را محاصره کردند و خواستار بیعت با یزید شدند، با شجاعت فرمودند: “مرگ با عزت، از زندگی با ذلت برتر است.”
حضرت زینب (س): پس از تحمل مصائب عظیم کربلا، در پاسخ به سخن تحقیرآمیز عبیدالله بن زیاد، حاکم کوفه، که پرسید: “دیدی خدا چه بر سر خاندان شما آورد؟”، با صلابت و اقتدار پاسخ دادند: “در این واقعه جز زیبایی ندیدم.”
تمرین ایستادگی در برابر تمایلات پست:
هر انسانی گاهی با تمایلات و خواستههایی روبرو میشود که پاسخ مثبت به آنها، عزت نفس را تضعیف کرده و انسان را به سمت ذلت سوق میدهد. اگر این پاسخگویی ادامه یابد، ذلت بر فرد احاطه شده و او در برابر هر خواست نامشروعی تسلیم میشود.
اهمیت دوران نوجوانی و جوانی: این دوره بهترین زمان برای تمرین “نه” گفتن به تمایلات نفسانی است. در این سنین، فرد هنوز به گناه عادت نکرده و خواستههای نامشروع در وجودش ریشهدار نشده است. به تعبیر پیامبر اکرم (ص)، چنین فردی به عالم معنا نزدیکتر است و گرایش او به خوبیها قویتر است. بنابراین، نوجوانان و جوانان در تمرین ایستادگی در برابر تمایلات منفی و تقویت عزت نفس، برتری دارند.
دوگانگی تمایلات در انسان: خودِ عالی و خودِ دانی
ریشه این تمایلات در وجود انسان به دو دسته تقسیم میشود:
تمایلات عالی و برتر (خودِ عالی): این تمایلات که مربوط به روح الهی و معنوی انسان هستند، شامل میل به دانایی، عدالت، شجاعت، حیا، ایثار و خوشاخلاقی است. ارضای این تمایلات، احساس موفقیت، کمال و لذت را به همراه دارد.
تمایلات دانی (خودِ دانی): این تمایلات که مربوط به بُعد حیوانی و دنیایی انسان هستند، شامل میل به ثروت، شهرت، لذتهای مادی و رفاه است. این تمایلات لازمه زندگی در دنیا هستند و به خودی خود بد نیستند، اما نسبت به تمایلات معنوی، بسیار ناچیز و پایینترند.
چه زمانی تمایلات دانی مضر میشوند؟
این تمایلات زمانی مضر و مخرب میشوند که انسان آنها را اصل و اساس زندگی قرار دهد و از تمایلات الهی غافل بماند. خداوند با احکام خود، حد و مرز بهرهمندی از این تمایلات را مشخص کرده تا انسان بتواند ضمن بهرهمندی، به کمال واقعی خود نیز برسد.
دعوت عقل و وجدان در برابر دعوت هوی و هوس:
نفس لوامه (عقل و وجدان): انسان را به پاسخگویی در حد نیاز به تمایلات فروتر دعوت میکند تا فرصتی برای پرورش تمایلات معنوی و الهی فراهم شود.
نفس اماره (هوی و هوس): انسان را به سرگرم شدن صرف به تمایلات بُعد حیوانی دعوت میکند و از تمایلات عالی غافل میسازد.
انسانی که به هوی و هوس پاسخ مثبت میدهد، در وادی ذلت قدم گذاشته و از راه رشد باز میماند. این مرحله، نقطه آغازی است که فرد در برابر ستمگران و قدرتمندان نیز تسلیم و ذلیل میشود. بنابراین، کسی که در برابر دیگران تن به ذلت میدهد، ابتدا در مقابل تمایلات پست درون خود شکست خورده و سپس مغلوب زورگویان و قدرتمندان گردیده است.
ارتباط عزت نفس با رفتار فردی و اجتماعی:
تحقیقات نشان میدهد که افراد فاقد عزت نفس یا با عزت نفس پایین، بیشتر در معرض ارتکاب جرم و گناه قرار دارند، در حالی که افراد مفید و نیکوکار جامعه، معمولاً دارای عزت نفس بالا هستند.
جواب فعالیت های درس یازدهم دینی یازدهم ریاضی و تجربی
جواب درس 11 دینی یازدهم
جواب تدبر در قرآن صفحه 139 دینی یازدهم
در آیات زیر بیندیشید و راه دستیابی به «عزّت» را بیان کنید.
۱– مَن کانَ یُریدُ العِزَّةَ فَلِلّٰهِ العِزَّةُ جَمیعًا… [سورهٔ فاطر / ۱۰]
هرکس عزّت میخواهد [بداند] که هرچه عزّت است، از آنِ خداست.
۲– لِلَّذینَ اَحسَنُوا الحُسنیٰ وَ زِیادَةٌ وَ لا یَرهَقُ وُجوهَهُم قَتَرٌ وَ لا ذِلَّةٌ [سورهٔ یونس / ۲۶]
برای کسانی که نیکوکاری پیشه کردند، پاداشی نیک و چیزی فزونتر است و بر چهرهٔ آنان غبارخواری و ذلت نمینشیند.
۳– وَ الَّذینَ کَسَبُوا السَّیِّئاتِ جَزاءُ سَیِّئَةٍ بِمِثلِها وَ تَرهَقُهُم ذِلَّةٌ [سورهٔ یونس / ۲۷]
آنان که بدی پیشه کردند، جزای بد به اندازهٔ عمل خود میبینند و بر چهرهٔ آنان غبار ذلت مینشیند.
راه پیشنهادی قرآن برای رسیدن به عزت:
پاسخ:
خدا را تنها منبع عزت دانستن (ایمان و توکل)
تلاش برای انجام کارهای نیک (احسان و تقوا)
اجتناب از هرگونه ظلم و گناه (پرهیز از سیئات)
خودارزیابی 1 صفحه 141 دینی یازدهم
آیا تاکنون با کسی که عزت و کرامت شما را نادیده گرفته، مواجه شدهاید؟ چه عکس العملی نشان دادهاید؟
پاسخ:
در برخورد با چنین افرادی، بر پایه رهیافته ای قرآنی، همواره کوشیدهام پاسخ ناشایست را با رفتار ناشایست ندهم. برای حفظ کرامت انسانی خود، با متانت و حفظ سلامت روحی عمل کردهام تا هم ارزشهای اخلاقیام پاسداری شود و هم بدون توهین یا کوچکشمردن جایگاه طرف مقابل، با رفتاری سازنده او را نسبت به خطایش آگاه سازم. همواره این اصل را مدنظر داشتهام که دیگران تنها در صورتی میتوانند مرا آزرده کنند که خود با واکنشهای نادرست، زمینهٔ این آسیب پذیری را فراهم آورم.
جواب خودارزیابی 2 صفحه 143 دینی یازدهم
با توجه به آیات و احادیث و نکاتی که در درس آمده جاهای خالی را تکمیل کنید.
پاسخ:
تسلیم و بندگی خداوند ← کسب عزت نفس
احساس حضور در پیشگاه خداوند ← حفظ عزت نفس، دوری از گناه و توجه به خود عالی ونفسه لوامه
غفلت از خداوند ← افتادن در دام گناه و گرفتار شدن به خوددانی و نفس امّارهی به سوء و ذلت نفس
عزّت نفس ← حفظ پیمان با خدا و باقیماندن بر عزم و تصمیم
ذلّت نفس ← شکستن پیمان با خدا و سستی در عزم و تصمیم
فقیری که دارای عزّت نفس باشد گدایی نمیکند. گدا، ابتدا خود را حقیر و کوچک میکند و سپس گدایی میکند. جوانی که عزّت نفس دارد، در برابر شهوت نمیشکند.
انسان عزیز در برابر ظلم و ستمگر شکست ناپذیر و در برابر مردم متواضع و فروتن است.