جواب درس 11 علوم و فنون ادبی دوازدهم انسانی
جواب خود ارزیابی درس یازدهم فنون دوازدهم انسانی – صفحه 109، 110 و 111
جواب صفحه 109 فنون دوازدهم انسانی
۱– پس از خوانش درست اشعار نیمایی زیر و نوشتن پایه‌های آوایی هریک از مصراعها، وزن و نشانه‌های هجایی را مقابل هر مصراع بنویسید.
هست شب یک شب دم کرده و خاک
رنگ رخ باخته است
باد، نوباوه ابر، از برِ کوه
سوی من تاخته است.
نیما یوشیج
| هست شب یک شب دم کرده و خاک | پایه‌های آوایی | هَس ت شَب یک | شَ بِ دَم کَر | دِ وُ خاک (1) |
| وزن | فاعِلاتُن | فَعِلاتُن | فَعِلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – U U / – – U U / – – U – | |
| رنگ رخ باخته است | پایه‌های آوایی | رَن گِ رُخ با | خ تِ است (1) |
| وزن | فاعِلاتُن | فَعِلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – U U / – – U – | |
| باد، نوباوه ابر، از برِ کوه | پایه‌های آوایی | با د نُو با | وِ یِ اَب رَز (2) | بَ رِ کوه (1) |
| وزن | فاعِلاتُن | فَعِلاتُن | فَعِلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – U U / – – U U / – – U – | |
| سوی من تاخته است | پایه‌های آوایی | سو یِ مَن تا | خ تِ اَست (1) |
| وزن | فَعِلاتُن | فَعِلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – U U / – – U – |
اختیارات شاعری
۱- در هجای پایانی همهٔ مصراعها، اختیار وزنیِ تبدیل هجای کشیده به هجای بلند در پایان مصراع وجود دارد.
۲- در هجای هشتم بند سوم، اختیار زبانی حذف همزه وجود دارد.
جواب صفحه 110 فنون دوازدهم انسانی
۲– برای اشعار نیمایی زیر مانند نمونه بالا خانه‌هایی تولید کنید، پایه‌های آوایی و وزن و نشانه‌های هجایی هر مصراع را بنویسید. سپس اختیار شاعری به‌کار رفته در این شعر را مشخّص کنید.
که گاه می‌گوید
من از ستاره دنباله‌دار می‌ترسم
که از کرانه مشرق طلوع خواهد کرد
شفیعی کدکنی
| میان مشرق و مغرب ندای محتضریست | پایه‌های آوایی | مِ یا نِ مَش | رِ قُ مَغ رِب | نِ دا یِ مُح | تَ ضَ ریست (1) |
| وزن | مَفاعِلُن | فَعِلاتُن | مَفاعِلُن | فَعِلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – U U / – U – U / – – U U / – U – U | |
| که گاه می‌گوید | پایه‌های آوایی | کِ گاه می | گو (2) یَد |
| وزن | مَفاعِلُن | فَع لن | |
| نشانه‌های هجایی | – (U U) – / – U – U | |
| من از ستاره دنباله‌دار می‌ترسم | پایه‌های آوایی | مَ نز (3) سِ تا | رِ یِ دُن با | لِ دا ر می | تَر (2) سَم |
| وزن | مَفاعِلُن | فَعِلاتُن | مَفاعِلُن | فَعِلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – – / – U – U / – – U U / – U – U | |
| که از کرانه مشرق طلوع خواهد کرد | پایه‌های آوایی | کِ اَز کِ را | نِ یِ مَش رِق | طُ لو عِ خا | هَد (2) کَرد (1) |
| وزن | مَفاعِلُن | فَعِلاتُن | مَفاعِلُن | فَعِلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – – / – U – U / – – U U / – U – U |
اختیارات شاعری
۱- در پایان مصراع‌های اول و چهارم، هجای کشیدهٔ پایانی به صورت هجای بلند در نظر گرفته شده است؛ این مورد از اختیارات وزنی شاعر به شمار می‌آید.
۲- در رکن پایانی مصراع‌های دوم، سوم و چهارم، به‌جای یک هجای بلند، دو هجای کوتاه آمده است؛ یعنی «فَعِلن» به صورت «فَعِ لُن» خوانده می‌شود. این نیز یکی از اختیارات وزنی است.
۳- در هجای دوم مصراع سوم، برای هماهنگی با وزن، همزه حذف شده است که از اختیارات زبانی شاعر محسوب می‌شود.
۳– پس از تعیین پایه‌های آوایی و وزن هر مصراع شعر زیر، دلیل ناهمسانی پایه‌های آوایی این شعر و تفاوت آن را با اشعار سنتی بیان کنید.
چون درختی در صمیم سرد و بی ابر زمستانی
هرچه برگم بود و بارم بود؛
هرچه از فرّ بلوغ گرم تابستان و میراث بهارم بود؛
هرچه یاد و یادگارم بود،
ریخته است.
اخوان ثالث
| چون درختی در صمیم سرد و بی ابر زمستانی | پایه‌های آوایی | چُن دِ رَخ تی | دَر صَ می مِ (1) | سَر دُ بی اَب | رِ (1) زِ مِس تا | نی |
| وزن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فَع | |
| نشانه‌های هجایی | – / – – U – / – – U – / – – U – / – – U – | |
| هرچه برگم بود و بارم بود؛ | پایه‌های آوایی | هَر چِ بَر گَم | بو دُ با رَم | بود (2) |
| وزن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فَع | |
| نشانه‌های هجایی | – / – – U – / – – U – | |
| هرچه از فرّ بلوغ گرم تابستان و میراث بهارم بود؛ | پایه‌های آوایی | هَر چِ اَز فَر | رِ (1) بُ لو غِ (1) | گَر مِ تا بِس | تا نُ می را | ثِ (1)بَ ها رَم | بود (2) |
| وزن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فَع | |
| نشانه‌های هجایی | – / – – U – / – – U – / – – U – / – – U – / – – U – | |
| هرچه یاد و یادگارم بود، | پایه‌های آوایی | هَر چِ یا دُ (1) | یا دِ گا رَم | بود |
| وزن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فَع | |
| نشانه‌های هجایی | – / – – U – / – – U – |
| ریخته است. | پایه‌های آوایی | ریخ تَست (2) |
| وزن | فاعِلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – U – |
۲- در هجا های پایانی همه مصراع ها اختیار وزنی تبدیل هجای کشیده به بلند در پایان مصراع وجود دارد
این شعر از شعر نیمایی است. در شعر سنتی، معمولاً طول مصراعها با یکدیگر برابر است و تعداد پایه‌های آوایی در مصراعها نیز یکسان می‌ماند؛ اما در شعر نیمایی، شاعر می‌تواند طول مصراعها و تعداد پایه‌های آوایی را متناسب با معنا و مفهوم تغییر دهد.
بنابراین، در این شعر می‌بینیم که بعضی سطرها پایه‌های آوایی بیشتری دارند و بعضی کوتاه‌ترند؛ بااین‌حال وزن و نظم عروضی شعر حفظ شده است.
پس تفاوت اصلی این است که:
در شعر سنتی، مصراعها از نظر تعداد پایه‌های آوایی معمولاً هم‌اندازه‌اند؛ اما در شعر نیمایی، مصراعها می‌توانند کوتاه و بلند شوند و تعداد پایه‌های آوایی آن‌ها متفاوت باشد، در حالی که نظم و وزن عروضی شعر همچنان حفظ می‌شود.
به همین دلیل، ناهمسانی پایه‌های آوایی در این شعر، از ویژگی‌های شعر نیمایی است و نه بی‌وزنی شعر.
۴- اشعار زیر در چه قالبی سروده شده‌اند؟ یکی از ویژگی‌های این نوع شعر را بیان کنید.
الف)
و به آنان گفتم
هرکه در حافظه چوب ببیند باغی،
صورتش در وزش بیشه شور ابدی خواهد ماند.
هرکه با مرغ هوا دوست شود،
خوابش آرام‌ترین خواب جهان خواهد بود.
سهراب سپهری
پاسخ:
این شعر در قالب نیمایی سروده شده است. یکی از ویژگی‌های شعر نیمایی، کوتاه و بلند بودن مصراعها و برابر نبودن تعداد هجاها و پایه‌های آوایی آنهاست. در این نوع شعر، برخلاف شعر سنتی، طول مصراعها یکسان نیست؛ اما شعر همچنان از نظم و موسیقی درونی برخوردار است.
جواب صفحه 111 فنون دوازدهم انسانی
ب)
پروانه و شمع و گل شبی آشفتند در طرف چمن
وز جور و جفای دهر با هم گفتند بسیار سخن
شد صبح، نه پروانه به‌جا بود و نه شمع ناگاه صبا
بر گل بوزید و هر دو با هم رفتند من ماندم و من
ملک‌الشعرا بهار
پاسخ:
این شعر در قالب مُستَزاد سروده شده است. در مستزاد، در پایان مصراع‌های اصلی، عبارت یا نیم‌مصراع کوتاه و افزوده‌ای می‌آید که از نظر وزن با بخش اصلی تفاوت دارد. کوتاهی و بلندی این بخش‌های افزوده، از ویژگی‌های برجستهٔ قالب مستزاد است و از نظر تاریخی، پیشینه‌ای برای کوتاه و بلند شدن مصراعها در شعر نو به شمار می‌آید.
۵– پس از تعیین پایه‌های آوایی و وزن هر بیت، نام بحر آن را بنویسید.
الف) چون می‌روی بی من مرو، ای جان جان بی‌تن مرو / وز چشم من بیرون مشو، ای شعلۀ تابان من — مولوی
| پایه‌های آوایی | چُن می رَوی | بی مَن مَرو | اِی جانِ جان | بی‌تَن مَرو |
|---|---|---|---|---|
| پایه‌های آوایی | وَز چَش مِ مَن | بیرون مَشو | اِی شُع لِ یِ تا | بانِ مَن |
| وزن | مُستَفعِلُن | مُستَفعِلُن | مُستَفعِلُن | مُستَفعِلُن |
| نشانه‌های هجایی | – U – – | – U – – | – U – – | – U – – |
وزن کلی: مُستَفعِلُن مُستَفعِلُن مُستَفعِلُن مُستَفعِلُن
بحر: رَجَز مثمّن سالم
***
ب) تو از هر در که بازآیی، بدین خوبی و زیبایی / دری باشد که از رحمت، به روی خلق بگشایی — سعدی
| پایه‌های آوایی | تُ اَز هَر دَر | کِ با زآ یی | بِ دین خو بی | یُ زی با یی |
|---|---|---|---|---|
| پایه‌های آوایی | دَری با شَد | کِ اَز رَح مَت | بِ رُویِ خَل | ق بُگ شَا یی |
| وزن | مَفاعیلُن | مَفاعیلُن | مَفاعیلُن | مَفاعیلُن |
| نشانه‌های هجایی | – – – U | – – – U | – – – U | – – – U |
وزن کلی: مَفاعیلُن مَفاعیلُن مَفاعیلُن مَفاعیلُن
بحر: هَزَج مثمّن سالم
***
پ) همیشه تا برآید ماه و خورشید / مرا باشد به وصل یار، امّید — فخرالدین اسعد گرگانی
| پایه‌های آوایی | هَ می شِ تا | بَ را یَد ما | هُ خور شید |
|---|---|---|---|
| پایه‌های آوایی | مَ را با شَد | بِ وَص لِ یا | ر اُم می د |
| وزن | مَفاعیلُن | مَفاعیلُن | فَعولُن |
| نشانه‌های هجایی | – – – U | – – – U | – – U |
وزن کلی: مَفاعیلُن مَفاعیلُن فَعولُن
بحر: هَزَج مسدّس محذوف
***
ت) الا تا نخواهی بلا بر حسود / که آن بخت برگشته خود در بلاست — سعدی
| پایه‌های آوایی | اَلا تا | نَ خا هی | بَ لا بَر | حَ سود |
|---|---|---|---|---|
| پایه‌های آوایی | کِ آن بَخ | ت بَر گَش | تِ خُد دَر | بَ لا سْت |
| وزن | فَعولُن | فَعولُن | فَعولُن | فَعَل |
| نشانه‌های هجایی | – – U | – – U | – – U | – U |
وزن کلی: فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعَل
بحر: مُتقارب مثمّن محذوف