درس چهارم فنون دهم انسانی
تاریخ ادبیات پیش از اسلام و قرنهای اولیه هجری – درس 4 فنون دهم
تعریف زبان فارسی یا پارسی:
زبان فارسی یا پارسی، زبان ایرانیان پیش از اسلام بود که پایه و ریشه زبان امروز ایران را تشکیل میدهد. این زبان مادر بسیاری از گونههای زبان فارسی است که در دورههای مختلف تاریخی شکل گرفته و تکامل یافته است.
چگونگی ثبت آثار فرهنگی و ادبی در ایران پیش از اسلام:
در ایران باستان، آثار فرهنگی و ادبی به طور سنتی سینه به سینه منتقل میشدند و تنها معدودی از آنها به صورت نوشتاری موجود بودند. نمونه بارز این سنت، کتاب مقدس «اوستا» است که موبدان آن را برای اجرای مراسم دینی از حفظ میخواندند. این شیوه انتقال آثار تا دوره ساسانی ادامه داشت، تا اینکه در این دوره، سرانجام برخی آثار به نگارش درآمدند و به صورت کتبی باقی ماندند.
گروه زبانهای ایرانی:
زبانهایی که در ایران و مناطق همجوار آن از دیرباز رایج بوده و ویژگیهای مشترکی دارند، تحت عنوان «گروه زبانهای ایرانی» شناخته میشوند. این مجموعه، شامل زبانهایی است که در طول تاریخ، هم در مکالمه روزمره و هم در آثار ادبی و دینی کاربرد داشتهاند.
تقسیم تاریخی زبانهای ایرانی:
زبانهای ایرانی از نظر تاریخی به سه دسته اصلی تقسیم میشوند:
- فارسی باستان
- فارسی میانه
- فارسی نو (فارسی دری)
۱. فارسی باستان
این زبان در دوره هخامنشیان (۵۵۹ تا ۳۳۰ پیش از میلاد) رایج بود.
ویژگیها و نمونهها:
زبان فرمانها، نامهها و کتیبههای شاهان هخامنشی به خط میخی است.
فارسی باستان زبان رسمی دولت و دربار بود و بیشتر برای مقاصد اداری و مذهبی استفاده میشد.
۲. فارسی میانه
دوره: تقریباً از ۳۰۰ پیش از میلاد تا حدود ۷۰۰ میلادی
ویژگیها:
زبانهای ایرانی میانه به دو گروه تقسیم میشدند:
پارتی: زبان رایج در دوره اشکانیان و اوایل دوره ساسانی؛ بیشتر در شمال و شمالشرقی ایران رواج داشت.
پهلوی: زبان دیگر فارسی میانه که در بخشهای مرکزی و جنوب ایران کاربرد داشت و آثار ادبی و دینی به آن نگارش میشد.
فارسی میانه نقطه پیوند میان فارسی باستان و فارسی نو بود و بسیاری از ساختارها و واژگان فارسی نو از این دوره به ارث رسید.
۳. فارسی نو (فارسی دری)
پس از ورود اسلام به ایران، زبان فارسی تحولی بنیادین را پشت سر گذاشت و با استفاده از الفبای عربی به مرحله جدیدی وارد شد. این تحول که از زمان حکومت طاهریان آغاز شد، باعث شد زبان فارسی دری زبان رسمی و ادبی ایران شود.
ویژگیها و نکات مهم فارسی دری:
فارسی دری نخستین شکل زبان ادبی فارسی نو بود که در مقابل نفوذ عناصر عربی شکل گرفت و موجودیت خود را به سختی حفظ کرد.
این زبان با کنار گذاشتن برخی صداهای عربی، الفبای عربی را پذیرفت و به تدریج غنی و گسترده شد.
در دوره سامانیان، دری هم زبان درباری و هم زبان مکاتبات مقامات دولتی بود.
فارسی دری به مرور زمان، زبان عمومی سراسر ایران شد و در مشرق و شمالشرقی ایران، نخستین مرکز رواج آن بود.
این زبان با آثار ادبی، شعر، نثر و مکاتبات رسمی، پایه و اساس ادبیات کلاسیک فارسی را تشکیل داد.
تاریخ ادبیات فنون دهم
چگونگی رسمی شدن فارسی دری در سراسر ایران:
با نفوذ اسلام و گسترش حکومتهای نخستین اسلامی در ایران، نیاز به یک زبان مشترک برای امور اداری، فرهنگی و دینی احساس شد. طاهریان و سامانیان نقش کلیدی در رواج این زبان ایفا کردند و دری به عنوان زبان دربار، مکاتبات و آثار ادبی انتخاب شد. به این ترتیب، فارسی دری توانست زبان رسمی و استاندارد ایران گردد و جایگاه خود را در سراسر کشور تثبیت کند.
جواب خودارزیابی درس چهارم علوم و فنون دهم انسانی
جواب خودارزیابی درس چهارم فنون دهم
صفحه 45 فنون دهم انسانی
۱) چرا به زبان فارسی نو ,«فارسی دری» هم گفته می شود؟
جواب: زیرا این زبان , زبان درباری ساسانیان زبان محاوره و مکاتبه مقامات دولتی بوده است.
***
۲) نمودار زیر را با توجه به آموزه های درس کامل کنید.
جواب:
***
صفحه 46 فنون دهم انسانی
3) عوامل رشد و گسترش زبان و ادب فارسی در قرنهای چهارم و پنجم هجری چیست؟
جواب:
الف) روی کار آمدن دولت سامانیان باعث شد سنتهای فرهنگی کهن ایرانی دوباره احیا شوند و نظم و نثر فارسی رشد و شکوفایی پیدا کند.
ب) تشویق شاعران و مترجمان توسط امیران سامانی: برخی از امیران سامانی خود صاحب فضل و ادب بودند و شاعران فارسیگو را تشویق میکردند. همچنین مترجمان را به ترجمه کتابهای معتبر به نثر فارسی ترغیب میکردند.
پ) رواج زبان فارسی توسط غزنویان: برای تثبیت حکومت نوپای خود، غزنویان نیز زبان فارسی را ترویج دادند. دربار آنان تا پایان سلطنت مسعود، با حضور شاعران بزرگ فارسیگو که در اواخر عهد سامانی تربیت یافته بودند، مانند عنصری، فرخی و منوچهری، غنی شده بود.
***
4) مهمترین کتابهای نثر این دوره کداماند و چه تأثیری بر زبان و ادب فارسی داشتهاند؟
جواب:
مهمترین کتابها عبارتند از:
شاهنامه ابومنصوری
ترجمه تفسیر طبری
تاریخ بلعمی
این آثار باعث شدند که فارسی دری موجودیت خود را بهطور پایدار حفظ کند و به تدریج زبان و ادب فارسی غنیتر و پختهتر شود.
***
5) درباره مضامین شعری این دوره توضیح دهید.
جواب:
رایجترین انواع شعر فارسی در این دوره عبارت بودند از: حماسی، مدحی و غنایی.
شعر مدحی یا مدیحهسرایی، که از آغاز ادب فارسی به پیروی از شعر عربی مرسوم بود، جایگاه خود را در دربار و در مدح پادشاهان و رجال پیدا کرد.
شعر حکمی و تعلیمی (اندرزی) نیز در این دوره به وجود آمد و در دوره سلجوقیان به پختگی رسید.
داستانسرایی و قصهپردازی و آوردن حکایتها و مثلها نیز در شعر این دوره آغاز شد.
***
6) قلمرو شعر و نثر فارسی در این دوره روی نقشه کجاست؟
جواب:
مشرق و شمال شرقی ایران
این مناطق بهعنوان مرکز رواج زبان فارسی دری و رشد ادبیات فارسی شناخته میشدند و بسیاری از شاعران و نویسندگان بزرگ این دوره از همین مناطق برخاستهاند.