درس پنجم علوم و فنون یازدهم انسانی
درس پنجم: پایه های آوایی همسان (1)
پایههای آوایی همسان فنون یازدهم
وقتی پایههای آوایی را در یک بیت بررسی میکنیم، میبینیم که این پایهها گاهی همشکل، هماندازه و منظم در کنار هم قرار گرفتهاند. به این حالت، پایههای آوایی همسان میگویند.
یعنی:
هر مصراع از شعر،
به چند بخش مساوی یا تقریباً مساوی تقسیم میشود،
و این بخشها از نظر الگوی هجایی با هم یکسان هستند.
در نتیجه، شعر دارای ریتمی منظم و تکرارشونده میشود.
تعریف ساده
پایههای آوایی همسان یعنی:
تکرار یکسانِ یک رکن عروضی در سراسر بیت یا مصراع.
این تکرار، وزن شعر را میسازد و باعث میشود شعر هنگام خواندن، آهنگدار و خوشنوا به گوش برسد.
نمونه:
در بیت زیر از مولوی:
درین درگاه بیچونی، همه لطف است و موزونی
چه صحرایی، چه خضرایی، چه درگاهی، نمیدانم
اگر شعر را درست بخوانیم، میبینیم که هر مصراع از چهار پایهی یکسان تشکیل شده است:
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن
پس این بیت دارای پایههای آوایی همسان است؛ چون یک رکن وزنی، چهار بار پشت سر هم تکرار شده است.
نکته مهم:
در عروض فارسی، برای راحتتر فهمیدن وزن شعر، به جای نام همهی هجاها، از نامِ رکنهای عروضی استفاده میکنیم.
این نامها مثل برچسبی هستند که الگوی هجایی را نشان میدهند.
مثلاً:
مفاعیلن
فاعلاتن
مستفعلن
مفعولات
اینها همگی پایه یا رکن عروضی هستند.
نشانههای هجایی
برای فهم بهتر، هجاهای شعر را با نشانههای کوتاه و بلند مشخص میکنند:
U = هجای کوتاه
— = هجای بلند
این نشانهها کمک میکنند که وزن شعر را دقیقتر تشخیص دهیم.
مثال اول
بیت:
درین درگاه بیچونی، همه لطف است و موزونی
چه صحرایی، چه خضرایی، چه درگاهی، نمیدانم
وزن این بیت:
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن
یعنی هر مصراع از چهار پایهی همسان تشکیل شده است.
مثال دوم
بیت:
خداوندا، شبم را روز گردان
چو روزم بر جهان، پیروز گردان
در این بیت، وزن شعر شبیه بیت قبلی نیست، چون هر مصراع فقط سه پایه دارد، نه چهار پایه.
وزن آن:
مفاعیلن مفاعیلن فعولن
یا به بیان سادهتر، این بیت از سه رکن ساخته شده است و یکی از پایهها در پایان کوتاهتر شده است.
نتیجهگیری
پس پایههای آوایی همسان یعنی:
شعر از چند رکن تکراری و یکسان ساخته شده باشد.
این ارکان، وزن شعر را تشکیل دهند.
در خوانش شعر، درنگهای منظم میان این پایهها احساس شود.
نتیجهی این نظم، موسیقی و آهنگ دلنشین شعر باشد.
تعریف علمی و کامل
پایههای آوایی همسان به واحدهای وزنیِ تکرارشوندهای در شعر گفته میشود که در یک بیت یا مصراع، الگوی هجایی یکسانی دارند و بهصورت منظم پشت سر هم میآیند. این همسانی باعث ایجاد وزن عروضی ثابت و موسیقی درونی شعر میشود.
خود ارزیابی درس پنجم علوم و فنون یازدهم انسانی – صفحه 46 تا 50
1 – برای هر یک از موارد زیر؛ نمونه وزن واژه مناسب بنویسید و نشانههای هجایی آن را مشخص کنید:
پاسخ:
| نمونه | وزن واژه | نشانه های هجایی |
| کبوتر | فعولن | – – U |
| می نوشتم | فاعلاتن | – –U – |
| دریادلان | مستفعلن | – U – – |
| نمی دانم | مفاعیلن | – – –U |
| دری بگشا | مفاعیلن | – – –U |
| بامدادی | فاعلاتن | – –U – |
| با ادبان | مفتعلن | –UU– |
| کجایی | فعولن | ––U |
2 – بیت های زیر را متناسب با پایه های آوایی تفکیک کنید، سپس وزن آنها را بنویسید.
الف) به گیتی هر کجا درد دلی بود / به هم کردند و عشقش نام کردند فخرالدین عراقی
پاسخ:
| پایه های آوایی | ب گی تی هَر | کُ جا دَر دِ | دِ لی بود |
| پایه های آوایی | بِ هَم کرَ دَن | دُ عِش قَش نا | م کرَ دَند |
| وزن | مفاعیلن | مفاعیلن | فعولن |
جواب صفحه 47 فنون یازدهم انسانی
ب) چه خوش صید دلم کردی بنازم چشم مستت را / که کس آهوی وحشی را از این بهتر نمیگیرد حافظ
پاسخ:
| پایه های آوایی | چِ خُش صی دِ | دِ لم کَردی | بِ نا زَم چَش | مِ مَس تَت را |
| پایه های آوایی | کِ کس آ هو | یِ وح شی را | اَ زین بِه ترَ | نِ می گی رَد |
| وزن | مفاعیلن | مفاعیلن | مفاعیلن | مفاعیلن |
پ) تا نگردی بی خبر از جسم و جان / کی خبر یابی ز جانان یک زمان (عطار)
پاسخ:
| پایه های آوایی | تا نَ گرَ دی | بی خَ بَر از | جِس مُ جان |
| پایه های آوایی | کی خَ بَر یا | بی زِ جا نان | یِک زَ مان |
| وزن | فاعلاتن | فاعلاتن | فاعلن |
3 – بیتهای زیر را متناسب با پایههای آوایی تفکیک کنید، سپس نشانههای هجایی هر یک را در خانهها قرار دهید.
الف) چه غم دیوار امّت را که دارد چون تو پشتیبان / چه باک از موج بحر آن را که باشد نوح کشتیبان سعدی
پاسخ:
| پایه های آوایی | چ غَم دی وا | رِ اُم مَت را | کِ دا رَد چُن | تُ پُش تی بان |
| پایه های آوایی | چِ با کَز مو | ج بَح ران را | کِ با شَد نو | ح کِش تی بان |
| نشانه های هجایی | – – – U | – – – U | – – – U | – – – U |
جواب صفحه 48 فنون یازدهم انسانی
ب) هر آن دل را که سوزی نیست، دل نیست / دل افسرده غیر از آب و گل نیست وحشی بافقی
پاسخ:
| پایه های آوایی | هَ ران دِل را | کِ سو زی نی | ست دِل نیست |
| پایه های آوایی | دِ لِ اَف سُر | دِ غی رَز آ | بُ گِل نیست |
| نشانه های هجایی | – – – U | – – – U | – – U |
پ) سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی / دل ز تنهایی به جان آمد خدا را همدمی حافظ
پاسخ:
| پایه های آوایی | سی نِ ما لا | ما ل دَر دَس | تِیْ د ری غا | مَر هَ می |
| پایه های آوایی | دل ز تن ها | یی ب جا نا | مد خ دا را | هم د می |
| نشانه های هجایی | – – U – | – – U – | – – U – | – U – |
ت) ز حسرت بر سر و بر رو، همی زدبه سانِ فاخته کوکو همی زد فدایی مازندرانی
پاسخ:
| پایه های آوایی | ز حَس رَت بَر | سَ رُ بَر رو | هَ می زد |
| پایه های آوایی | ب سا ن فا | خ ت کو کو | ه می زد |
| نشانه های هجایی | – – – U | – – – U | – – – U |
جواب صفحه 49 فنون یازدهم انسانی
4 – بیتهای زیر را متناسب با پایههای آوایی تفکیک کنید،سپس وزن و نشانههای هجایی آن را بنویسید .
الف) سحرگه بلبلی آواز میکرد / همی نالید و با گل راز میکرد سلمان ساوجی
پاسخ:
| پایه های آوایی | سَ حرَ گَه بُل | بُ لی آ وا | ز می کَرد |
| پایه های آوایی | هَ می نا لی | دُ با گُل را | ز می کَرد |
| وزن | مفاعیلن | مفاعیلن | فعولن |
| نشانه های هجایی | – – – U | – – – U | – – U |
ب) ما به غم خو کردهایم ای دوست ما را غم فرست / تحفهای کز غم فرستی نزد ما هر دم فرست خاقانی
پاسخ:
| پایه های آوایی | ما بِ غَم خو | کَر دِ ای مِی | دو ست ما را | غَم فِ رِست |
| پایه های آوایی | تُح فِ ای کزَ | غَم فِ رسِ تی | نزَ دِ ما هر | دم فِ رست |
| وزن | فاعلاتن | فاعلاتن | فاعلاتن | فاعلن |
| نشانه های هجایی | – – U – | – – U – | – – U – | – U – |
جواب صفحه 50 فنون یازدهم انسانی
پ) خوشا از نی خوشا از سر سرودن / خوشا نی نامهای دیگر سرودن قیصر امینپور
پاسخ:
| پایه های آوایی | خُ شا اَز نی | خُ شا اَز سَر | سُ رو دَن |
| پایه های آوایی | خُ شا نی نا | مِ اِی دی گَر | سُ رو دن |
| وزن | مفاعیلن | مفاعیلن | فعولن |
| نشانه های هجایی | – – – U | – – – U | – –U |
5 – ابیات زیر را بخوانید و به پرسشها پاسخ دهید:
ز دو دیده خون فشانم ز غمت شب جدایی / چه کنم که هست اینها گل باغ آشنایی
درِ گلسِتان چشمم ز چه رو همیشه باز است؟ / به امید آن که شاید تو به چشم من درآیی
سرِ برگ گل ندارم، ز چه رو روم به گلشن؟ / که شنیدهام ز گلها همه بوی بی وفایی فخرالدّین عراقی
الف) ویژگیهای ادبی سبک عراقی را در آن بیابید.
پاسخ: غزل، به عنوان قالب غالب در سبک عراقی، جایگاه ویژهای دارد و در آن، علوم ادبی نظیر بیان و بدیع به شکلی هنرمندانه به کار گرفته شده است.
ب) دو مورد از ویژگی های فکری ابیات را بنویسید.
پاسخ: ستایش عشق / غم گرایی / فراق