درس هفتم فنون دهم انسانی
سبک و سبک شناسی (سبک خراسانی) – درس 7 فنون دهم
۱) تعریف سبک
در ادبیات، «سبک» به شیوه ویژهی بیان یک اثر ادبی گفته میشود. سبک شامل ویژگیها و روشهایی است که شاعر یا نویسنده برای بیان اندیشه و احساس خود به کار میگیرد.
سبک شعر: شیوه بیان شاعر در شعر
سبک نثر: شیوه بیان نویسنده در نثر
به عبارت دیگر، هر شاعر یا نویسنده سبک شخصی خود را دارد. تفاوت در اطلاعات، دانش، ذوق و استعدادهای افراد باعث ایجاد سبکهای متنوع میشود، ولی شباهتهایی نیز در شیوه بیان برخی شاعران وجود دارد که آنها را در یک دسته یا مکتب قرار میدهد.
۲) طبقهبندی سبک از دیدگاه ارسطو
فیلسوف بزرگ یونانی، ارسطو، سبکها را از چند دیدگاه تقسیمبندی کرده است:
- بر اساس نام شاعر یا نویسنده
مثال: سبک فردوسی، سبک بیهقی - بر اساس زمان و دوره اثر
مثال: سبک دوره غزنوی، سبک دوره مشروطه - بر اساس موضوع و نوع اثر
مثال: سبک عرفانی، سبک حماسی - بر اساس محیط جغرافیایی
مثال: سبک خراسانی، سبک آذربایجانی - بر اساس مخاطب
مثال: سبک عامیانه، سبک عالمانه - بر اساس هدف اثر
مثال: سبک تعلیمی، سبک فکاهی - بر اساس قلمرو دانشی
مثال: سبک علمی، سبک فلسفی
۳) طبقهبندی سبکها از دید محمدتقی بهار
محمدتقی بهار (ملکالشعرای بهار) برای شعر فارسی شش دوره تاریخی و جغرافیایی قائل است:
- سبک خراسانی یا ترکستانی
آغاز شعر فارسی تا قرن ششم
- سبک عراقی
از قرن ششم تا دهم
- سبک هندی
از قرن دهم تا سیزدهم
- دوره بازگشت
در طول قرن سیزدهم
- دوره مشروطه
- دوره معاصر
این تقسیمبندی بیشتر بر پایه جغرافیا و تاریخ است و برخی سبکهای فرعی نیز قابل افزودن است.
۴) طبقهبندی نثر فارسی با توجه به دورهها
با توجه به تقسیمبندی تاریخی بهار، نثر فارسی هم در شش دوره دستهبندی میشود:
- دوره سامانی (۳۰۰ تا ۴۵۰ ه.ق)
- دوره غزنوی و سلجوقی اول (۴۵۰ تا ۵۵۰ ه.ق)
- دوره سلجوقی دوم و خوارزمشاهیان – نثر فنی (۵۵۰ تا ۶۱۶ ه.ق)
- دوره سبک عراقی – نثر مصنوع (۶۰۰ تا ۱۲۰۰ ه.ق)
- دوره بازگشت ادبی (۱۲۰۰ تا ۱۳۰۰ ه.ق)
- دوره سادهنویسی (۱۳۰۰ ه.ق تا امروز)
۵) مکتبها و سبکهای ادبی محصول چه هستند؟
اوضاع سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی زمانهای که نویسندگان و شاعران در آن میزیستهاند، تأثیر مستقیم بر شکلگیری سبک و مکتب داشته است.
سبکهای ادبی معمولاً بازتابدهنده ذوق، دانش، تجربه و شرایط محیطی نویسندگان و شاعران هستند.
۶) ویژگیهای سبک خراسانی فنون دهم
- آغاز شعر فارسی رسمی و کلاسیک
- ساده، روان و قابل فهم
- استفاده از وزن و قافیه منظم در شعر
- اصطلاحات و واژگان کهن فارسی
- زمینههای حماسی، حماسی-تعلیمی و مدح
- تأثیر بر شعر و نثر بعدی فارسی
سوال های درس هفتم فنون دهم انسانی
ویژگیهای فکری سبک خراسانی فنون دهم
سبک خراسانی، علاوه بر زیبایی لفظی و موسیقیایی، دارای ویژگیهای فکری و اندیشهای زیر است:
- تمرکز بر اخلاق و تعلیم: بسیاری از ابیات به منظور آموزش فضایل اخلاقی و عقلی سروده شدهاند.
- تمرکز بر موضوعات ملی و حماسی: قهرمانپروری، شجاعت و دفاع از میهن در شعرهای این سبک دیده میشود.
- سادگی در بیان اندیشه: مفاهیم و پیامها مستقیم و روشن بیان میشوند و نیازی به رمز و استعارههای پیچیده نیست.
ویژگی های شعر سبک خراسانی در سه قلمرو فنون دهم
قلمرو زبانی
- استفاده از واژگان ساده و کهن فارسی
- جملات کوتاه و قابل فهم
- کاربرد اصطلاحات رایج زمان خود
قلمرو ادبی
- استفاده از وزن و قافیه منظم
- بهرهگیری از تشبیه ساده و استعاره محدود
- رعایت نظم و آهنگ در کل بیتها
قلمرو فکری
- پیامهای اخلاقی، تربیتی و حماسی
- ارزشگذاری بر شجاعت، دلاوری و فضایل انسانی
- سادهگویی برای رساندن مفهوم به همه اقشار
شعرای معروف سبک خراسانی فنون دهم
- فردوسی (حماسهی شاهنامه)
- حسنبن محمد ریاحی
- ناصر خسرو قبادیانی (شعر و نثر تعلیمی و عرفانی)
- ابوسعید ابوالخیر (بیشتر در حوزه اندیشههای تعلیمی و اخلاقی)
نکته: سبک خراسانی، پایه و الگوی شعر کلاسیک فارسی است و تأثیر زیادی بر سبکهای بعدی مانند سبک عراقی و هندی داشته است.
از ویژگی های فکری شعر سبک خراسانی دو مورد بنویسید
دو مورد از ویژگیهای فکری شعر سبک خراسانی عبارتاند از:
- تمرکز بر اخلاق و فضایل انسانی: شعرهای این سبک پیامهای اخلاقی و تربیتی دارند و سعی میکنند فضایل انسانی مانند شجاعت، دلیری و انصاف را آموزش دهند.
- سادگی در بیان اندیشه: مفاهیم و پیامهای اخلاقی و اجتماعی به صورت روشن و مستقیم بیان میشوند و پیچیدگیهای زبانی یا رمزآلود ندارند.
جواب خودارزیابی درس هفتم علوم و فنون دهم انسانی
جواب خودارزیابی درس هفتم فنون دهم
صفحه 65 فنون دهم انسانی
1 – با توجّه به شعر زیر، به پرسش ها پاسخ دهید.
مرا بسود و فروریخت هر چه دندان بود / نبود دندان، لا بَلِ چراغ تابان بود
یکی نماند کنون زان همه، بسود و بریخت / چه نحس بود! همانا که نحس کیوان بود
نه نحس کیوان بود و نه روزگار دراز / چه بود؟ منَت بگویم: قضای یزدان بود
همیشه شاد و ندانستمی که غم چه بود / دلم نشاط و طرب را فراخ میدان بود
تو رودکی را، ای ماهرو، کنون بینی / بدان زمانه ندیدی که این چنینان بود
بدان زمانه ندیدی که در جهان رفتی / سرودگویان، گویی هزاردستان بود
شد آن زمانه که شعرش همه جهان بنوشت / شد آن زمانه که او شاعر خراسان بود
کنون زمانه دگر گشت و من دگر گشتم / عصا بیار که وقت عصا و انبان بود
رودکی
صفحه 66 فنون دهم انسانی
(الف) شعر رودکی را از نظر ویژگی های ادبی بررسی نمایید.
جواب:
قالب شعر: قصیده
وزن و قافیه: مردف «بود»؛ قافیه ساده و بر اساس قاعده دو (مثلاً دندان، تابان؛ کیوان، یزدان؛ میدان)
تشبیه و آرایههای ادبی:
- تشبیه دندانهای سپید و درخشان به چراغ تابان
- تشبیه مرجان به ستاره سحری
- تشبیه قطره باران
- تشبیه دل به میدان فراخی برای نشاط و شادمانی
- تشبیه خود رودکی به هزار دستان (بلبل)
***
(ب) ویژگیهای زبانی این شعر چیست؟
جواب:
- استفاده از جابهجایی و رقص ضمیر («مرا بسود»)
- ساختمان ساده کلمات
- بهرهگیری از واژگان پارسی
- استفاده از «ی» استمراری به جای «می» استمراری
- افزودن «ب» بر سر فعل ماضی
- استفاده از کلمات کهن فارسی
***
۲) متن زیر مربوط به کدام دوره نثر است؟ دو مورد از ویژگیهای نثر این دوره را بنویسید.
«چهاردهم صفر را به شهر سراب رسیدم و شانزدهم صفر از شهر سراب برفتم بیستم صفر سنه ۴۳۸ به شهر تبریز رسیدم و آن پنجم شهریور قدیم بود؛ شهری آبادان؛ مرا حکایت کردند که بدین شهر زلزله افتاد بعضی از شهر خراب شده بود و بعضی دیگر را آسیبی نرسیده بود و گفتند چهل هزار آدمی هلاک شده بودند؛ و در تبریز «قطران» نام شاعری را دیدم شعری نیک می گفت؛ اما زبان فارسی نیکو نمیدانست؛ پیش من آمد؛ دیوان منجیک و دیوان دقیقی بیاورد و پیش من بخواند و هر معنی که او را مشکل بود از من بپرسید و شرح آن بنوشت و اشعار خود بر من خواند.» (سفرنامه ناصرخسرو)
جواب:
دوره نثر: نثر دوره غزنوی و سلجوقی اول
ویژگیها:
- کوتاهی جملات و حذف افعال به قرینه
- استفاده از واژگان کهن فارسی و افزودن «ب» به افعال
- افزایش کاربرد لغات عربی مانند «سنه»، «هلاک»، «شرح»
***
3 ) دو مورد از ویژگیهای نثر زیر را بنویسید.
« به روزگار خسرو اندر وقت بوذرجمهر، رسولی آمد از روم. خسرو بنشست چنان که رسم ملوک بود؛ و رسول را بار داد. پیش رسول با وزیر, بوذرجمهر گفت: ای فلان همه چیز در عالم تو دانی؟»
بوذرجمهر, گفت: «نه، ای خدایگان!»
خسرو از آن طیره شده و از رسول خجل گشت.. پرسید که همه چیز پس که داند؟
بوذرجمهر گفت: «همه چیز را همگان دانند و همگان هنوز از مادر زاده نشده اند.» (قابوس نامه، کیکاووس)
جواب:
ویژگیها:
- رواج نثر داستانی
- کوتاهی جملات
- استفاده از کلمات کهن فارسی
- جابهجایی اجزای جمله
- وجود واژگان عربی