درس هشتم فنون دهم انسانی
درس 8 فنون دهم – وزن شعر فارسی
تعریف وزن شعر
وزن شعر، نظمی است بر پایه کمیت هجاها؛ یعنی بر اساس چینش هماهنگ هجاهای کوتاه و بلند ساخته میشود. این نظم باعث موسیقی و ریتم شعر میگردد.
واحد وزن در شعر فارسی: مصراع
مصراع، همان نیمه یا یک بخش از بیت است که معمولاً شامل تعداد مشخصی هجا میباشد.
عروض چیست فنون دهم
عَروض، علمی است که وزن و ریتم شعر فارسی را بررسی میکند. یعنی میگوید هر مصرع و بیت چگونه از هجاهای کوتاه و بلند تشکیل شده و چطور شاعر با آنها آهنگ و موسیقی شعر را پدید آورده است.
هدف عروض:
- شناسایی وزن شعر
- مشخص کردن هماهنگی و توازن هجاها در مصراعها
- کمک به فهم آهنگ و موسیقی شعر
مثال:
مصراع:
«به دام افتاد روباهی سحرگاه»
جداسازی هجاها:
به / دام / اف / تا / د / رو / با / هی / س / حر / گا / ه
هر هجا شامل یک مصوّت (صدا) و همراه با صامتهاست.
با تعیین ترتیب هجاهای کوتاه و بلند، وزن مصراع مشخص میشود.
خط عروضی چیست فنون دهم انسانی
خط عروضی شیوهای از نوشتن شعر است که در آن شعر دقیقاً همانطور که تلفظ میشود، بازنویسی میشود و هجاهای هر کلمه مشخص میشوند تا بتوان وزن شعر را به راحتی تحلیل و بررسی کرد. در این شیوه، به بلندی و کوتاهی هجاها، صامتها و مصوتها، حروف مشدد و همزهها توجه میشود و اشتباهات ناشی از نوشتار استاندارد حذف میگردد.
به بیان ساده، خط عروضی یک ابزار دیداری و شنیداری است که شاعر یا خواننده را قادر میسازد وزن شعر، رکنها و هجاها را مشاهده و بررسی کند.
اصول و نکات خط عروضی
نوشتن همانطور که تلفظ میشود:
کلمات را مطابق با شنیده شدنشان مینویسیم، نه مطابق با نوشتار مرسوم.
مثال:
نوشته معمول: «طاعت آن نیست که بر خاک نهی پیشانی»
خط عروضی: «طاعَت آن نیسْت که بر خَاک نهی پیشانی»
نمایش هجاها:
هر هجا (بخش آوایی که یک بار باز شدن دهان برای آن کافی است) مشخص میشود.
مصوتها در تعیین هجاها اهمیت دارند: هر هجا یک مصوت دارد و هجاها میتوانند کوتاه، بلند یا کشیده باشند.
تعیین طول هجاها:
مصوت کوتاه → یک هجا
مصوت بلند → دو هجا
مصوت بلند قبل از نون ساکن → یک هجا محسوب میشود
همزه و حروف صامت:
همزه در ابتدای کلمه اگر تلفظ نشود، در خط عروضی نوشته نمیشود.
حروفی که نوشته شده اما تلفظ نمیشوند، حذف میشوند.
حروف مشدد دوبار نوشته میشوند تا بر شدت تأکید آنها تأکید شود.
مثال: «دَررَنده»
هدف اصلی خط عروضی:
- مشاهده دقیق وزن و آهنگ شعر
- تحلیل رکنها و هجاها
- جلوگیری از اشتباه در شمارش هجاها به دلیل تفاوت بین نوشتار و تلفظ
مثال:
هجای کوتاه (U)
هجای بلند (–)
مصراع: «بخور تا توانی به بازوی خویش»
جداسازی هجاها و علامتگذاری:
| هجای مصراع | بُ | خُر | تا | تَ | وا | نی | بِ | با | زو | یِ | خیش |
| نوع هجا | – | – | U | U | – | U | – | – | U | – | – |
با رسم خط عروضی، میتوان ترتیب و تساوی هجاهای کوتاه و بلند را مشاهده کرد و فهمید که مصراع هموزن است یا نه.
مثال
مصراع: «تو را من چشم در راهم» (نیما یوشیج)
هجاها: تو / را / من / چِ / شم / در / را / هام
علامتگذاری: – U – U – – –
با این روش:
میتوان وزن مصراعها را مقایسه کرد.
اگر دو مصراع هموزن باشند، موسیقی شعر حفظ میشود.
درست خواندن و نوشتن شعر (خط عروضی)
برای تعیین وزن دقیق شعر، نخستین گام، خواندن صحیح شعر است.
- خواندن درست یعنی شعر را همان گونه که تلفظ میکنیم بخوانیم، نه فقط بر اساس شکل نوشتاری در کتاب یا دستنوشته.
- شکل نوشتاری معمولی ممکن است ما را در تعیین طول هجاها و نوع مصوتها گمراه کند.
مثال:
شعر:
طاعت آن نیست که بر خاک نهی پیشانی صدق پیشآر که اخلاص به پیشانی نیست
- در خط عروضی، باید شعر را همان گونه که میشنویم بنویسیم، نه آنطور که در متن چاپی آمده است.
نکات مهم در خط عروضی:
- همزههای غیرتلفظی: اگر همزه در ابتدای هجا تلفظ نمیشود، در خط عروضی هم نوشته نمیشود.
- مثال: «از» = ز (همزه تلفظ نمیشود، حذف میشود)
- مصوتهای کوتاه: حرکت هر مصوت کوتاه باید مشخص شود.
- مثال: «کِ» → U (هجای کوتاه)
- حروف نوشته شده اما تلفظ نشده: باید حذف شوند تا وزن درست محاسبه شود.
- حروف مشدد: حروفی که تکرار تلفظ میشوند، در خط عروضی دو بار نوشته میشوند.
- مثال: «دَررَنده» → دو بار ر برای نشان دادن مشدد
خط عروضی یعنی: نوشتن شعر به صورتی که موزون و شنیداری باشد و بتوان وزن شعر را محاسبه کرد.
۲. تقطیع هجایی (شکستن شعر به هجاها)
تقطیع هجایی یعنی: شکستن هر مصراع به هجاها یا ارکان عروضی تا بتوانیم وزن و آهنگ شعر را دقیق بررسی کنیم.
نکات مهم تقطیع:
- مصوت بلند = دو هجا
- مثال: «آب» → دو هجا (آ / ب)
- مصوت بلند قبل از نون ساکن = کوتاه محسوب میشود
- مثال: «پن» در «پنجره» → U (کوتاه)
مثالهای واژگان:
| واژه | تقطیع هجایی | توضیح |
| موز | موز | یک هجای بلند |
| سوگند | سو-گند | دو هجا |
| روزن | رو-زن | دو هجا |
| فردوسی | فر-دو-سی | سه هجا |
مثال:
شعر طبیب اصفهانی:
مرنجان دلم را که این مرغ وحشی ز بامی که برخاست، مشکل نشیند
تقطیع هجایی:
- مر-ن-جان / دلم / را / که / این / مر-غ / وح-شی
- ز / با-می / که / بر-خاست / مشک-ل / نشیند
تقطیع این بیت به شکل زیر است:
| مَ | رَنْ | جان | دِ | لَمْ | را | کِ | این | مُر | غِ | وَح | شی |
| U | – | – | U | – | – | U | – | – | U | – | – |
| زِ | با | می | کِ | بَر | خا | ست | مُش | کِل | نِ | شی | نَد |
با این روش، هر هجای کوتاه و بلند مشخص میشود و میتوان وزن دقیق مصراعها را محاسبه کرد.
جمعبندی:
- خط عروضی → نوشتن شعر همانطور که شنیده میشود، برای محاسبه وزن
- تقطیع هجایی → شکستن مصراع به هجاها یا ارکان
- نکات مهم:
- همزههای غیرتلفظی حذف میشوند
- مصوتهای کوتاه مشخص شوند
- حروف مشدد دو بار نوشته شوند
- مصوت بلند قبل از نون ساکن کوتاه محسوب میشود.
جواب خودارزیابی درس هشتم علوم و فنون دهم انسانی
جواب خودارزیابی درس هشتم فنون دهم
صفحه 71 فنون دهم انسانی
1 – نام و نام خانوادگی خود را با خط عروضی بنویسید.
جواب: این بخش بر عهده دانش آموز میباشد.
***
2 – هجاهای بیت زیر را، مشخص کنید.
مروّت نباشد بر افتاده زور / بَرَد مرغ دون، دانه از پیش مور (سعدی)
جواب:
| پایه های آوایی | مُ رُو وَت | نَ با شَد | بَ رُف تا | دِ زور |
| پایه های آوایی | بَ رَد مُر | غِ دون دا | نِ از پی | شِ مور |
| وزن | فعولن | فعولن | فعولن | فعل |
| نشانه هجایی | U – – | U – – | U – – | U – |
***
3 – واژههای زیر را با خط عروضی بنویسید و مرز هر کدام از واژهها را که بیش از یک هجا دارد، مشخص کنید.
رهایی، لانه، خویشتن شناسی، محبت، دلنوازان، نیکو، خواهش، رهرو، بزرگراه، بنفشه، ملالت، التماس، خود، سفینه، چون، پشتوانه، مجموعه، روزنه، خواستن، موذن، کاشته، راهوار.
جواب:
رهایی : رَ ها یی ( – – U )
لانه : لا نِ ( U –)
خویشتن شناسی: خیش تَن شِ نا سی (- – U – U -)
محبت : مَ حب بت ( – – U )
دلنوازان : دل نَ وا زان (– – U –)
نیکو : نی کو (– –)
خواهش : خا هش (– –)
رهرو : ره رو (– –)
بزرگراه : بُ زُرگ راه (U– U– U)
بنفشه : بَ نف شِ (U – U)
ملالت : مَ لا لت (– – U )
التماس : ال تِ ماس (– U– U)
خود : خُد (-)
سفینه : سَ فی نِ (U – U)
چون : چُن (-)
پشتوانه : پُشت وا نِ (U – U –)
مجموعه : مج مو عِ (U – –)
روزنه : رو زَ ن (U U –)
خواستن : خاس تَن (–U –)
مؤذن : مُ ئَذ ذ ن (U – –)
کاشته : کاش تِ (U U –)
راهوار : راه وار (U –U–)
***
4 – واژههای زیر را یک بار با حذف همزه و بار دیگر با همزه بخوانید و به خط عروضی بنویسید. سرآمد، دل انگیز، جنگ آور، شب آهنگ، شیرافکن، دارآباد.
جواب:
سَ | را | مَد: سَر | آ | مد
دِ | لَن | گیز: دل | ان | گیز
جَن | گاو | وَر: جنگ | آ | وَر
شَ | با | هَنگ: شب | آ | هنگ
شی | رَف | کَن: شیر | اَف | کن
دا | را | باد: دار | آ | باد
| حذف همزه | بدون حذف | |||||||
| سر آمد | سَ | را | مد | سر آمد | سَر | آ | مد | |
| U | – | – | – | – | – | |||
| دل انگیز | د | لن | گیز | دل انگیز | دل | ان | گیز | |
| U | – | U – | – | – | U – | |||
| جنگ آور | جن | گا | ور | جنگ آور | جنگ | آ | ور | |
| – | – | – | U – | – | – | |||
| حذف همزه | بدون حذف | |||||||
| شب آهنگ | شَ | با | هنگ | شب آهنگ | شب | آ | هنگ | |
| U | – | U – | – | – | U – | |||
| شیر افکن | شی | رف | کن | شیر افکن | شیر | اف | کن | |
| – | – | – | U – | – | – | |||
| دار آباد | دا | را | باد | دار آباد | دار | آ | باد | |
| – | – | U – | U – | – | U – | |||
***
5 – ابیات زیر را درست بخوانید و با خط عروضی بنویسید. سپس مرز هجاها را مشخص کنید و زیر هر هجا علامت آن را بگذارید.
با من بگو تا کیستی، مهری بگو، ماهی بگو / خوابی خیالی چیستی، اشکی بگو آهی بگو
اوستا
جواب:
با مَن بِگو تا کیستی، مِهری بِگو، ماهی بِگو / خابی خیالی چیستی، اَشکی بِگو، آهی بِگو
| با | مَن | بِ | گو | تا | کی | س | تی | مِه | ری | بِ | گو | ما | هی | بِ | گو |
| – | – | U | – | – | – | U | – | – | – | U | – | – | – | U | – |
| خا | بی | خِ | یا | لی | چی | س | تی | اَش | کی | بِ | گو | آ | هی | بِ | گو |
***
بر سرآنم که گر ز دست برآید / دست به کاری زنم که غصه سر آید
حافظ
جواب:
بَر سَرِ آنَم کِ گَر ز دست بَرایَد / دَست بِ کاری زَنَم کِ غُصصِ سَرایَد
| بر | سَ | رِ | آ | نم | کِ | گَر | زِ | دس | ت | بَ | را | یَد |
| – | U | U | – | – | U | – | – | – | U | U | – | – |
| دس | ت | بِ | کا | ری | زَ | نَم | کِ | غُص | صِ | سَ | را | ید |
***
صفحه 72 فنون دهم انسانی
6 – تقطیع هجایی ابیات زیر, را انجام دهید.
کی رفتهای ز دل که تمنّا کنم تو را؟ / کی بودهای نهفته که پیدا کنم تو را؟
فروغ بسطامی
جواب:
| کِی | رف | تِ | ای | زِ | دل | کِ | تَ | مَن | نا | کُ | نَم | تُ | را |
| – | – | U | – | U | – | U | U | – | – | U | – | U | – |
| کِی | بو | دِ | ای | نَ | هُف | تِ | کِ | پی | دا | کُ | نَم | تُ | را |
***
آینه ار نقش تو بنمود راست / خودشکن، آیینه شکستن خطاست
نظامی
جواب:
| آ | یِ | نِ | ار | نَق | شِ | تُ | بِن | مو | د | راست |
| – | U | U | – | – | U | U | – | – | U | – |
| خُد | شِ | کَ | نا | یی | نِ | شِ | کَس | تن | رَ | واست |
***
اگر کاری کنی مزدی ستانی / چو بیکاری، یقین بیمزد مانی
ناصر خسرو
جواب:
| اَ | گَر | کا | ری | کُ | نی | مُز | دی | سِ | تا | نی |
| U | – | – | – | U | – | – | – | U | – | – |
| چُ | بی | کا | ری | یَ | قین | بی | مز | د | ما | نی |
***
7 – با توجه به علامت هجاها، کدام واژهها با حذف همزه، تلفظ شدهاند؟
جواب: باد آورده , پیام آور , خوش اندام و کار آزموده