درس نهم دینی یازدهم انسانی
وضعیت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی مسلمانان پس از رحلت رسول خدا – درس 9 دین و زندگی یازدهم انسانی
پس از رحلت پیامبر اکرم (ص)، مسئولیت هدایت دینی و سیاسی امت بر عهده امامان معصوم (ع) از نسل ایشان قرار گرفت. اما به دلیل وقوع حوادثی، مردم از هدایت مستقیم امامان دور افتادند و شرایط ویژهای در جامعه آن روز پدید آمد.
خلاصهای از رخدادهای عصر امامان:
انحراف از مسیر امامت: پس از رحلت پیامبر (ص)، مسیر رهبری امت از مسیری که پیامبر (ص) تعیین کرده بودند، منحرف شد. نظام حکومت اسلامی که بر پایه “امامت” طراحی شده بود، تحقق نیافت و امامان معصوم (ع) با وجود حضور در جامعه، فاقد قدرت و امکانات لازم برای اجرای کامل مسئولیتهای خود شدند.
دوره کوتاه حکومت امام علی (ع): تنها در یک دوره کوتاه چهار سال و نه ماهه، اداره حکومت به امام علی (ع) رسید. ایشان در همین دوره کوتاه، با وجود مشکلات و جنگهای داخلی، عالیترین نمونه حکومت اسلامی را ارائه دادند.
به قدرت رسیدن بنیامیه: پس از امام علی (ع)، حکومت به دست بنیامیه افتاد. اینان کسانی بودند که پیش از این با پیامبر (ص) مبارزه سرسختانهای داشتند و تنها پس از فتح مکه مجبور به تسلیم شدند. ابوسفیان، رهبر مشرکان، حدود دو سال پیش از رحلت پیامبر (ص) به ظاهر اسلام آورد. پسر او، معاویه، با بهرهگیری از ضعف یاران امام حسن (ع)، حکومت مسلمانان را در سال چهلم هجری به دست گرفت و خلافت را به سلطنت تبدیل کرد.
سلطنت یزید و فاجعه کربلا: معاویه، برخلاف تعهد خود، یزید را جانشین قرار داد. یزید که به آشکارا احکام الهی را به سخره میگرفت، شراب میخورد و به لهو و لعب مشغول بود، فاجعه کربلا را رقم زد و امام حسین (ع)، فرزندان و یاران ایشان را به شهادت رساند و خانواده ایشان را به اسارت در شهرها گرداند.
هشدار امام علی (ع) به مسلمانان: امام علی (ع) بارها نسبت به ضعف و سستی مسلمانان در مبارزه با حکومت بنیامیه هشدار دادند و فرمودند که پیروزی شامیان نه به دلیل نزدیکی آنان به حق، بلکه به دلیل شتابان فرمانبردنشان از رهبر خود در مسیر باطل است، در حالی که مسلمانان در راه حق سستی و بیاعتنایی میکنند. ایشان همچنین پیشبینی کردند که بنیامیه چنان ستمگری کنند که حرامی باقی نماند و دو دسته از مردم در حکومتشان بگرید: دستهای بر دین از دست رفته خود و دستهای برای دنیای نرسیده خود.
ادامه سلطنت توسط بنیعباس: پس از سقوط بنیامیه، حکومت به دست بنیعباس افتاد. آنان با اینکه خود را از عموزادگان پیامبر (ص) میدانستند و به نام اهل بیت (ع) قدرت را از بنیامیه گرفتند، روش سلطنتی بنیامیه را ادامه دادند و در ظلم و ستم به اهل بیت (ع) کوتاهی نکردند. اگر تحول معنوی و فرهنگی ایجاد شده در عصر پیامبر (ص) و میراث گرانبهای قرآن کریم و ائمه اطهار (ع) نبود، جز نامی از اسلام باقی نمیماند.
پس از رحلت پیامبر اکرم (ص)، جامعه اسلامی با چالشهای متعددی روبرو شد که نتیجه دوری از مسیر تعیین شده توسط ایشان و جانشینان معصومشان بود. مهمترین این مشکلات عبارتند از:
۱. ممنوعیت نوشتن احادیث پیامبر اکرم (ص):
نادیده گرفتن دستور پیامبر (ص): بلافاصله پس از رحلت پیامبر (ص)، دستور ایشان مبنی بر نوشتن سخنانشان نادیده گرفته شد و هرگونه ثبت و نگارش احادیث ممنوع گردید.
پیامدهای ناگوار: این ممنوعیت باعث شد تا احادیث تنها از طریق حافظه افراد منتقل شوند که این خود منجر به نتایج نامطلوبی گردید:
افزایش خطا در نقل: احتمال خطا، فراموشی یا کم و زیاد شدن عبارات در انتقال شفاهی احادیث به شدت افزایش یافت.
زمینه برای جعل حدیث: این وضعیت، بستری مناسب برای جاعلان حدیث فراهم کرد تا بر اساس اغراض شخصی، احادیثی را جعل یا تحریف کنند. همچنین، برخی از ترس حاکمان ستمگر، از نقل احادیثی که در تضاد با منافع آنان بود، خودداری میکردند.
بیبهره ماندن مردم از هدایت: بسیاری از مردم و محققان از یک منبع مهم هدایت محروم شدند و ناچار به دخالت دادن سلیقه شخصی در احکام دینی روی آوردند که این امر سبب بروز اشتباهات بزرگ در اعتقادات و اعمال آنان شد.
رفع ممنوعیت و مشکلات بعدی: هرچند سالها بعد، ممنوعیت نوشتن حدیث برداشته شد و حدیثنویسی رواج یافت، اما با فوت یا شهادت بسیاری از اصحاب پیامبر (ص)، تشخیص احادیث صحیح از جعلی بسیار دشوار گشت.
نکته مهم درباره شیعیان: این نابسامانی در نقل احادیث، تا حدود زیادی دامنگیر پیروان ائمه (ع) نشد. زیرا ائمه (ع) خود حافظ احادیث پیامبر (ص) بودند و شیعیان با اطمینان به عصمت و دقت ایشان، احادیث معتبر را از طریق ایشان دریافت میکردند.
۲. تحریف در معارف اسلامی و جعل احادیث:
سوءاستفاده عالمان وابسته: برخی عالمان وابسته به بنیامیه و بنیعباس، همراه با علمای اهل کتاب (مانند کعبالاحبار) که ظاهراً اسلام آورده بودند، از شرایط انزوای امامان معصوم (ع) سوءاستفاده کردند.
تفسیر و تعلیم موافق منافع قدرتمندان: این افراد، آیات قرآن و معارف اسلامی را مطابق با افکار خود و منافع حاکمان وقت تفسیر و تعلیم میدادند.
نقل داستانهای خرافی: برخی از این افراد با نشستن در مساجد، داستانهای خرافی درباره پیامبران نقل میکردند که این مطالب به کتب تاریخی و تفسیری راه یافته و موجب گمراهی بسیاری از مسلمانان شد.
۳. ارائه الگوهای نامناسب:
جایگزینی الگوهای اصیل: جامعه همواره از شخصیتهای برجسته پیروی میکند. در عصر پیامبر (ص)، شخصیتهای آزاده و باایمانی چون امام علی (ع)، مقداد، عمار، ابوذر و سلمان تربیت شدند. اما با گذشت زمان و فاصله گرفتن از دوران پیامبر (ص)، حاکمان وقت تلاش کردند با منزوی کردن شخصیتهای اصیل اسلامی، به ویژه اهل بیت (ع)، افرادی را که از معیارهای اسلامی دور بودند، به عنوان الگو به مردم معرفی کنند.
۴. تبدیل حکومت عدل نبوی به سلطنت:
بازگشت شکل جدید جاهلیت: با گذشت زمان، شکلی نوین از جاهلیت به جامعه مسلمانان بازگشت. افراد باتقوا و مورد اعتماد پیامبر (ص) به انزوا رانده شدند و طالبان قدرت و ثروت جایگاه یافتند.
تجملگرایی حاکمان: حاکمان بنیامیه و بنیعباس به تدریج مسیر حکومت را تغییر دادند، کاخهای مجلل ساختند و خزائن خود را انباشته از جواهرات کردند.
تغییر فرهنگ جامعه: این تغییر در حکومت، جامعه مؤمن و فداکار عصر پیامبر (ص) را به جامعهای راحتطلب، تسلیم و بیتوجه به سیره نبوی تبدیل کرد. این دگرگونی فرهنگی، باعث شد که ائمه اطهار (ع) با مشکلات فراوانی روبرو شوند و نتوانند مردم آن دوره را با خود همراه کنند.
جواب فعالیت های درس نهم دینی یازدهم انسانی
جواب درس نهم دینی یازدهم انسانی
جواب تدبر در قرآن صفحه 111 دینی یازدهم انسانی
در آیهٔ شریفهٔ زیر بیندیشید و به سؤالات پاسخ دهید:
وَ ما مُحَمَّدٌ اِلّا رَسولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُلُ اَفَاِن ماتَ اَو قُتِلَ اِنقَلَبتُم عَلیٰ اَعقابِکُم وَ مَن یَنقَلِب عَلیٰ عَقِبَیهِ فَلَن یَضُرَّ اللّٰهَ شَیئًا وَ سَیَجزِی اللّٰٰهُ الشّاکِرینَ [سورهٔ آلعمران / ۱۴۴]
و محمد نیست، مگر رسولی که پیش از او رسولان دیگری بودند. پس اگر او بمیرد یا کشته شود، آیا شما به گذشته [و آیین پیشین خود] بازمیگردید؟ و هرکس به گذشته بازگردد، به خدا هیچ گزند و زیانی نرساند و خداوند به زودی سپاسگزاران را پاداش میدهد.
۱- خداوند چه هشداری به مردم زمان پیامبر میدهد؟
پاسخ: خداوند هشدار میدهد که پس از وفات یا در صورت شهادت پیامبر (ص)، ممکن است مردم دوباره به سنتهای پیشین و باورهای نادرست خود بازگردند.
یعنی بازگشت به شیوههای جاهلی و ترک ارزشهای دینی.
۲- آیا خطر بازگشت به ارزشهای دوران جاهلیت تنها مربوط به زمان پیامبر است؟
پاسخ: نه، این تهدید همیشه وجود دارد و اگر دستورات الهی رعایت نشوند، جوامع در هر زمانی ممکن است به انحراف و شیوههای جاهلی برگردند.
۳- به نظر شما، سپاسگزاران واقعی نعمت رسالت، چه کسانی هستند؟
پاسخ: کسانی که با پیروی از پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) در جهت اجرای دستورات الهی قدم برمیدارند و عدالت را در جامعه گسترش میدهند.
فعالیت کلاسی 1 صفحه 112 دینی یازدهم انسانی
با همفکری دوستان خود بگویید چه عواملی باعث شد که بعد از گذشت پنجاه سال از وفات پیامبر، نوه ایشان یعنی امام حسین این گونه توسط امت پیامبر به شهادت برسد؟
پاسخ: نظام حکومتی اسلامی که بر پایه «امامت» بنا شده بود، هرگز به طور کامل اجرایی نشد و امامان معصوم (ع) با اینکه در جامعه حضور داشتند، از قدرت و امکانات کافی برای اجرای کامل وظایف خود بیبهره ماندند. در عوض، حکومت در دست افرادی نالایق مانند بنیامیه قرار گرفت. آنها قوانین الهی را نادیده گرفتند و خاندان پیامبر، به ویژه امام حسین (ع)، را به بد ترین شکل به شهادت رساندند.
جواب فعالیت کلاسی 2 صفحه 116 دینی یازدهم انسانی
به نظر شما آگاهی از اوضاع اجتماعی و فرهنگی عصر ائمه (ع) چه فوایدی برای زندگی امروز ما دارد؟
پاسخ:
اهل بیت (ع)، به عنوان اسوههای بینظیر در زمینههای مختلف از جمله اجتماعی و فرهنگی، همواره الگوی ما بودهاند. دستورات و آموزههایی که ائمه در دوران خود به مردم ارائه میکردند، امروزه بهعنوان راهنمایی برای حل مسائل اجتماعی و فرهنگی ما محسوب میشوند.
ما باید از شرایط آن زمان درس بگیریم و در مواجهه با موقعیتهای مشابه، از رفتار و واکنشهای معصومین (ع) و یاران حقیقی آنها الگو برداریم. اینگونه میتوانیم از فریب و دروغهای فریبکاران در امان باشیم و از تضعیف ایمان شیعه جلوگیری کنیم. همچنین باید در پیروی از آموزههای آن بزرگواران، تلاش کنیم تا اشتباهات فردی و اجتماعی را به حداقل برسانیم. بهطور مثال، در مواجهه با شایعات و اطلاعات نادرست، باید به منابع معتبر و قابل اعتماد مراجعه کنیم.
جواب اندیشه و تحقیق صفحه 117 دینی یازدهم انسانی – درس 9
1 – چه مسائلی زمینه را برای ورود جعل و تحریف به احادیث پیامبر اکرم آماده کرد؟
پاسخ:
الف) غیبت اصحاب پیامبر به دلیل وفات یا شهادت آنها
ب) دسترسی محدود برخی از عالمان وابسته به حکومتهای اموی و عباسی و علمای اهل کتاب به احادیث
ج) ممنوعیت ثبت و نگارش احادیث پس از وفات پیامبر
د) نیاز حاکمان و مقامات قدرت به توجیه اقدامات و مواضع خود علیه اسلام
2 – تفاوتهای اساسی حکومت بنیامیه و بنیعباس با رهبری پیامبر چه بود؟
پاسخ:
روش و شیوه حکومتی آنها چنان با روش پیامبر (ص) تفاوت داشت که به جمعآوری ثروتهای فراوان و ساخت قصرهای مجلل روی آوردند. این رویکرد باعث شد تا جامعه به سوی راحتطلبی، بیتوجهی به ارزشهای انسانی و دوری از سیره پیامبر سوق یابد.
در حکومت پیامبر (ص) عدالت حاکم بود، در حالی که در حکومتهای بنیامیه و بنیعباس ظلم و ستم حاکم بود.
۲- پیامبر اسلام (ص) اندیشههای اصیل اسلامی را گسترش داد، اما در حکومتهای بعدی، اندیشههای تحریفشده و غیر اصیل رواج یافت.
۳- پیامبر (ص) بهدقت دستورات و احکام الهی را اجرا میکرد، اما حکومتهای بعدی این احکام را نقض کردند.
۴- سبک زندگی حکومتی پیامبر (ص) ساده و بیآلایش بود، در حالی که حکومتهای بعدی به زندگی اشرافی و تجملگرایانه گرایش پیدا کردند.
پاسخ پیشنهاد صفحه 117 درس نهم دینی یازدهم انسانی
با مطالعهٔ یکی از کتابهای زیر عواملی را که سبب حاکمیت کسانی چون معاویه و یزید بر مسلمانان شد استخراج کنید و در کلاس گزارش دهید.
الف) حماسهٔ حسینی، استاد شهید مرتضی مطهری
ب) تاریخ سیاسی ائمه ، جواد محدثی
ج) تاریخ سیاسی اسالم، رسول جعفریان
د) سیرهٔ پیشوایان، مهدی پیشوایی
هـ) پس از پنجاه سال، دکتر سیدجعفر شهیدی
پاسخ:
کتاب “تاریخ سیاسی ائمه” نوشته جواد محدثی یکی از آثار مهم در تحلیل تاریخ سیاسی دوران ائمه معصومین (ع) است. این کتاب به بررسی روند حکومتداری و مسائل سیاسی از آغاز تا پایان دوران امامت ائمه (ع) پرداخته و به تحلیل دقیق عواملی میپردازد که موجب شکلگیری حاکمیتهای مختلف پس از پیامبر اسلام (ص) شده است. در این گزارش، به تحلیل عواملی میپردازیم که باعث حاکمیت افرادی مانند معاویه و یزید بر مسلمانان شد.
1 – سوء استفاده از خلافت پس از رحلت پیامبر (ص)
جواد محدثی در این کتاب به تحلیل شرایط پس از رحلت پیامبر اسلام (ص) پرداخته و به این نکته اشاره میکند که یکی از مهمترین عواملی که زمینهساز حاکمیت معاویه و یزید شد، سوء استفاده از خلافت بعد از پیامبر بود. در حقیقت، پس از وفات پیامبر (ص) و در دوره خلافت امام علی (ع)، برخی از گروهها و افراد به دنبال تحمیل تفکرات و خواستههای خود بر جامعه مسلمانان بودند و معاویه یکی از نخستین کسانی بود که با تکیه بر قدرت نظامی و منابع مالی خود در شام، زمینه را برای ایجاد حاکمیت بنیامیه فراهم کرد.
2 – تقویت و تداوم انشقاق در میان مسلمانان
یکی دیگر از عواملی که در کتاب به آن پرداخته شده است، نقش جدی تقویت تفرقهافکنی میان مسلمانان توسط معاویه است. پس از جنگهای داخلی همچون جنگ صفین، معاویه توانست با استفاده از شعارهایی چون “انتقام خون عثمان”، حمایت برخی از گروهها و قبایل عرب را جلب کند. این سیاست تفرقهافکنی باعث شد تا مسلمانان به جای همگرایی، به دستههای مختلف تقسیم شوند و همین امر فرصت مناسبی برای به قدرت رسیدن معاویه فراهم کرد.
3 – استفاده از قدرت نظامی و منابع مالی
محدثی در کتاب خود اشاره میکند که معاویه با تکیه بر نیروی نظامی قوی در شام و استفاده از منابع مالی آن منطقه، توانست قدرت سیاسی خود را تثبیت کند. او همچنین به استخدام افراد وفادار و حتی برخی از بزرگان قبیلهای پرداخته بود که میتوانستند به صورت مؤثر در درگیریهای داخلی به نفع او عمل کنند. این قدرت نظامی و منابع مالی معاویه را قادر ساخت تا پس از کشته شدن امام علی (ع) و در دوره خلافت یزید، کنترل گستردهتری بر بخشهای مختلف مسلمانان داشته باشد.
4 – تحریف آموزه های دینی و تکیه بر مشروعیت دینی
در این کتاب همچنین به نحوه استفاده معاویه و یزید از مشروعیت دینی پرداخته شده است. این افراد با استفاده از برخی علمای درباری و همچنین بهکارگیری تبلیغات مذهبی، سعی داشتند تا اقدامات خود را بهعنوان دستورات دینی و بر اساس سنت پیامبر (ص) معرفی کنند. در واقع، معاویه و یزید از تحریف اصول اسلامی برای مشروعیت بخشیدن به حکومت خود بهره میبردند، بهویژه در دوره یزید که با واقعه عاشورا، این تحریفها به اوج خود رسید.
5 – عدم پایبندی به اصول اسلامی و فساد حکومتی
در کتاب “تاریخ سیاسی ائمه” بهویژه در بخشهای مرتبط با دوران یزید، به وضوح مشاهده میشود که او نه تنها به اصول اسلامی پایبند نبود، بلکه در بسیاری از موارد فساد سیاسی و اخلاقی در حاکمیت او رایج شد. یزید با تجاوز به مقدسات اسلامی، همچون واقعه عاشورا، سعی داشت تا اقتدار سیاسی خود را تثبیت کند، اما این اقدامات باعث ایجاد انشقاق عمیق در میان مسلمانان شد و نهایتاً باعث شکست حکومت بنیامیه گردید.
6 – ایجاد حکومت های مستبد و غیر مردمی
جواد محدثی در این کتاب به نحوه تشکیل حکومتهای مستبد و غیرمردمی پس از پیامبر (ص) اشاره کرده و بر این نکته تاکید میکند که در حکومت معاویه و یزید، مردم عملاً هیچگونه نقشی در انتخاب حاکمیت نداشتند. بلکه این حکومتها با تکیه بر خشونت و سرکوب مخالفان بهویژه اهل بیت پیامبر (ص) و طرفداران آنها توانستند سرنوشت مسلمانان را در دستان خود بگیرند.
نتیجه گیری
کتاب “تاریخ سیاسی ائمه” نوشته جواد محدثی، با تحلیل دقیق و مستند شرایط سیاسی دوران پس از پیامبر اسلام (ص)، عواملی که موجب به قدرت رسیدن معاویه و یزید بر مسلمانان شد را بهخوبی بیان میکند. از جمله این عوامل میتوان به سوء استفاده از خلافت پس از پیامبر، تفرقهافکنی میان مسلمانان، استفاده از قدرت نظامی و منابع مالی، تحریف آموزههای دینی و فساد حکومتی اشاره کرد. این تحلیلها به ما کمک میکند تا درک بهتری از شرایط تاریخی آن زمان داشته باشیم و با شناخت این شرایط، از تکرار اشتباهات گذشته در آینده جلوگیری کنیم.