جواب درس هفتم علوم و فنون ادبی دوازدهم انسانی
جواب خود ارزیابی درس هفتم فنون دوازدهم انسانی – صفحه 80، 81 و 82
جواب صفحه 80 فنون دوازدهم انسانی
۱- مهم‌ترین درون‌مایهٔ سروده‌ها و نوشته‌های ادبی دورهٔ انقلاب اسلامی را بیان کنید.
پاسخ: مهم‌ترین درون‌مایه‌های ادبیات دورهٔ انقلاب اسلامی عبارت‌اند از:
مبارزه با استبداد و ستم و محکوم کردن بیدادگری.
ستایش آزادی و آزادگی و بزرگداشت انسان‌های آزادی‌خواه.
امید به پیروزی و آینده‌ای روشن و ترسیم چشم‌انداز مطلوب برای جامعه.
بزرگداشت شهیدان و فرهنگ شهادت و ارج نهادن به فداکاری آنان.
توجه به الگوها و قهرمانان تاریخی، به‌ویژه شخصیت‌های تاریخ اسلام و مبارزان انقلابی و الهام گرفتن از زندگی آنان.
۲- شعر معاصر پیش از انقلاب اسلامی به چند دوره تقسیم می‌شود؟ نام ببرید.
پاسخ: شعر معاصر پیش از انقلاب اسلامی را می‌توان به چهار دوره تقسیم کرد:
دورهٔ نخست: از آغاز سلطنت رضاخان تا ظهور و درخشش نیما یوشیج.
دورهٔ دوم: از آغاز حکومت محمدرضاشاه تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲.
دورهٔ سوم: از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تا قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲.
دورهٔ چهارم: از قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ تا پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷.
۳- مهم‌ترین قالب‌های نثر بعد از انقلاب اسلامی کدام‌اند؟ نام ببرید.
پاسخ: مهم‌ترین قالب‌ها و گونه‌های نثر پس از انقلاب اسلامی عبارت‌اند از:
- داستان کوتاه
- خاطره‌نگاری
- زندگینامه‌نویسی
- نثر ادبی
- ادبیات نمایشی
۴- موضوع کلی هر کدام از آثار زیر را بنویسید.
پاسخ:
حیدربابایه سلام: این اثر سرشار از یادها و خاطرات فرهنگی و بومی است و در آن زیبایی‌های طبیعت، زندگی روستایی و آداب و رسوم زادگاه شهریار بازتاب یافته است.
جای پای خون: اثری داستانی با درون‌مایهٔ مذهبی است که به مفاهیم و ارزش‌های دینی توجه دارد.
سووشون: این رمان زندگی زری و یوسف و شرایط اجتماعی و سیاسی مردم فارس را در جریان جنگ جهانی دوم و حضور نیروهای بیگانه در ایران روایت می‌کند.
۵- شعر احمد عزیزی را از نظر ویژگی‌های فکری و ادبی شعر انقلاب بررسی کنید.
یاس بوی مهربانی می‌دهد / عطر دوران جوانی می‌دهد
یاس‌ها یادآور پروانه‌اند / یاس‌ها پیغمبران خانه‌اند
یاس مثل عطر پاک نیت است / یاس استنشاق معصومیت است
یاس را آیینه‌ها رو کرده‌اند / یاس را پیغمبران بو کرده‌اند
یاس بوی حوض کوثر می‌دهد / عطر اخلاق پیمبر می‌دهد
حضرت زهرا دلش از یاس بود / دانه‌های اشکش از الماس بود
داغ عطر یاس زهرا زیر ماه / می‌چکانید اشک حیدر را به چاه
عشق محزون علی، یاس است و بس / چشم او یک چشمه الماس است و بس
اشک می‌ریزد علی مانند رود / بر تن زهرا گل یاس کبود
گریه آری گریه چون ابر چمن / بر کبود یاس و سرخ نسترن
پاسخ:
الف) ویژگی‌های فکری: این شعر از نظر فکری با ویژگی‌های شعر انقلاب اسلامی هماهنگ است. شاعر با زبانی صمیمی و ساده، به مضامین اسلامی و مذهبی توجه کرده و عشق و ارادت خود را به خاندان پیامبر(ص)، به‌ویژه حضرت فاطمهٔ زهرا(س)، نشان داده است.
از مهم‌ترین ویژگی‌های فکری شعر می‌توان به این موارد اشاره کرد:
بزرگداشت مقام و شخصیت حضرت فاطمه(س)
تأکید بر پاکی، معصومیت و قداست ایشان
بیان مظلومیت حضرت زهرا(س)
نمایش اندوه و سوگ حضرت علی(ع) در فقدان ایشان
استفاده از مفاهیم و نمادهای مذهبی مانند یاس، حوض کوثر، پیامبر، حضرت زهرا و حضرت علی(ع)
ب) ویژگی‌های ادبی: این شعر در قالب مثنوی سروده شده است و هر بیت قافیهٔ مستقل خود را دارد. برخی آرایه‌های مهم آن عبارت‌اند از:
یاس: نماد و استعاره‌ای از حضرت فاطمه(س)
بوی مهربانی: حس‌آمیزی
یاس، بو، عطر: مراعات نظیر
یاس‌ها پیغمبران خانه‌اند: تشبیه
یاس مثل عطر پاک نیت است: تشبیه
استنشاق معصومیت: ترکیب استعاری
حوض کوثر: تلمیح به مفاهیم و روایات اسلامی
دانه‌های اشک مانند الماس: تشبیه
ماه و چاه: جناس
چشم او یک چشمه الماس است: تشبیه
چشم و چشمه: جناس افزایشی
علی مانند رود اشک می‌ریزد: تشبیه همراه با اغراق
یاس و نسترن: مراعات نظیر
گریه چون ابر چمن: تشبیه
تکرار واژهٔ «گریه»: ایجاد تأکید و موسیقی معنایی
جواب صفحه 81 فنون دوازدهم انسانی
۶- شعر زیر را از نظر سطح فکری بررسی نمایید.
به سان رهنوردانی که در افسانه‌ها گویند،
گرفته کوله‌بار زاد ره بر دوش
فشرده چو به‌دست خیزران در مشت
گهی پُرگوی و گه خاموش
در آن مه‌گون فضای خلوت افسانگی‌شان راه می‌پویند
ما هم راه خود را می‌کنیم آغاز
سه ره پیداست…
نخستین: راه نوش و راحت و شادی
به ننگ آغشته، اما رو به شهر و باغ و آبادی
دو دیگر راه: نیمش ننگ، نیمش نام
اگر سر برکنی، غوغا و گر دم درکشی، آرام
سه دیگر: راه بی‌برگشت بی‌فرجام
من اینجا بس دلم تنگ است
و هر سازی که می‌بینم، بدآهنگ است
بیا ره‌توشه برداریم
قدم در راه بی‌برگشت بگذاریم
ببینیم آسمان «هر کجا» آیا همین رنگ است؟
اخوان ثالث
پاسخ: این شعر دارای مضمونی سیاسی و اجتماعی است و شاعر با استفاده از زبان نمادین، شرایط جامعهٔ خویش را بیان می‌کند.
«فضای مه‌گون» نمادی از خفقان، تیرگی و فضای بستهٔ سیاسی جامعه است.
راه نخست، زندگی همراه با آسایش و رفاه است؛ اما این آسایش با ننگ و بی‌اعتنایی به شرایط جامعه همراه است.
راه دوم، وضعیت انسان‌هایی است که میان اعتراض و سکوت قرار گرفته‌اند؛ اعتراض موجب دردسر می‌شود و سکوت، زندگی آرامی به همراه دارد.
راه سوم، نماد مبارزه با ظلم و ستم است؛ راهی دشوار که بازگشتی ندارد و ممکن است به سرانجامی سخت منتهی شود.
شاعر خود راه سوم را انتخاب می‌کند و دیگران را نیز به همراهی دعوت می‌کند.
«آسمان هر کجا» نماد آرزوی رسیدن به جامعه‌ای آزاد و رها از ظلم و خفقان است.
در مجموع، شعر بیانگر اعتراض به شرایط سیاسی و اجتماعی زمان شاعر و امید به رسیدن به آزادی و شرایطی بهتر است.
جواب صفحه 82 فنون دوازدهم انسانی
۷- شعر «ققنوس» نیما یوشیج را از نظر قالب تحلیل نمایید.
ققنوس، مرغ خوش‌خوان، آوازهٔ جهان
آواره مانده از وزش بادهای سرد
بر شاخ خیزران
بنشسته است فرد
برگرد او به هر سر شاخی پرندگان
او ناله‌های گمشده ترکیب می‌کند…
پاسخ: این شعر از نظر قالب در شمار شعر نو یا نیمایی قرار می‌گیرد. ویژگی‌های آن عبارت‌اند از:
- طول مصراع‌ها یکسان نیست.
- تعداد پایه‌های آوایی مصراع‌ها با یکدیگر تفاوت دارد.
- قافیه جای ثابتی مانند شعر سنتی ندارد و در جایگاه‌های گوناگون قرار می‌گیرد.
- شاعر در ساختار شعر، آزادی بیشتری در طول مصراع‌ها و جایگاه قافیه دارد.
- شعر از نگاه تازه و نگرش عاطفی و متفاوت به واقعیت برخوردار است.
- تخیل شاعر در قالبی آزادتر از قالب‌های سنتی جریان پیدا می‌کند.
- بنابراین، این شعر نمونه‌ای از قالب نیمایی است.
۸- متن زیر از داستان «دو کبوتر، دو پنجره، یک پرواز» اثر سیدمهدی شجاعی را از نظر ویژگی‌های نثر بعد از انقلاب اسلامی بررسی نمایید.
«دو سال مانده بود هنوز به گرفتن دیپلم و وقت سربازی؛ اما طاقتم نمی‌توانستیم آورد. اول تابستان بود، کارنامه‌ها را با معدلی همسان گرفتیم و راهی خانه شدیم. با پیشنهادی که تو می‌خواستی بکنی و هنوز نکرده بودی، من موافق بودم، قبل از اینکه بگویی، گفتم:
پدر رضایت می‌دهد، با مادر چه کنیم؟ گفتی: رضایت پدر شرط است؛ اما رضایت مادر را هم می‌گیریم.
به خانه که رسیدیم، تو سراغ پدر رفتی و من سراغ مادر.
بر عکس شد، من مادر را راضی کرده بودم و تو هنوز داشتی با پدر چانه می‌زدی.
رفتن هردومان را با هم قبول نمی‌کرد؛ می‌گفت رائد برود؛ وقتی برگشت، نوبت حامد و ما که گفتیم – مثل همیشه – یا هر دو یا هیچ کدام. پدر پاسخ داد که: پس هیچ‌کدام.
من و تو هر دو یک لحظه از حرفمان برگشتیم، بر اساس قراری که نداشتیم، پدر با تعجب و حیرت رضایت‌نامهٔ تو را نوشت و مرا گفت که صبر کن رائد که آمد، تو می‌روی و من سر تکان دادم و هیچ نگفتم».
«دوسال مانده بود هنوز به گرفتن دیپلم و وقت سربازی؛ اما طاقتم نمی‌توانستیم آورد.اول تابستان بود، کارنامه‌ها را با معدلی همسان گرفتیم و …».
پاسخ: این داستان در زمینهٔ دفاع مقدس شکل گرفته است و از ویژگی‌های مهم ادبیات پس از انقلاب بهره می‌برد.
از نظر محتوایی، متن به ایثار، فداکاری، ایمان، دفاع از وطن و حضور جوانان در جبهه‌های جنگ می‌پردازد. شخصیت‌های داستان با وجود مخالفت یا نگرانی خانواده، برای حضور در جبهه و دفاع از کشور آماده‌اند.
از ویژگی‌های نثر آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- روایت ساده و روان
- استفاده از گفت‌وگو برای پیشبرد داستان
- بیان خاطرات و حوادث مربوط به دفاع مقدس
- توجه به ارزش‌های اخلاقی و دینی
- برجسته کردن روحیهٔ ایثار و ازخودگذشتگی
- ستایش دلاوری و فداکاری رزمندگان
- توجه به خانواده و نقش آنان در حوادث جنگ
- در مجموع، این متن نمونه‌ای از ادبیات داستانی دفاع مقدس پس از انقلاب اسلامی است.
۹- شعر دورهٔ بیداری را با شعر معاصر (تا انقلاب اسلامی) از نظر فکری مقایسه کنید.
پاسخ: شعر دورهٔ بیداری بیشتر به مسائل اجتماعی، سیاسی و ملی توجه داشت. شاعران این دوره دربارهٔ آزادی، وطن‌دوستی، قانون‌خواهی، مبارزه با استبداد و استعمار، حقوق اجتماعی مردم، آگاهی عمومی و مبارزه با خرافات سخن می‌گفتند و می‌کوشیدند احساسات ملی و میهنی مردم را بیدار کنند.
اما در شعر معاصر تا پیش از انقلاب اسلامی، علاوه بر مسائل اجتماعی و سیاسی، گرایش‌های تازه‌تری پدید آمد. برخی شاعران به نوآوری در شعر، اندیشه‌های باستان‌گرایانه، ملی‌گرایی افراطی و گاه نژادگرایانه روی آوردند و در مواردی نیز از جریان‌های ادبی و شعر ترجمه‌شده تأثیر پذیرفتند.
در نتیجه: شعر دورهٔ بیداری بیشتر بر آزادی‌خواهی، قانون‌طلبی، مبارزه با استبداد و استعمار و بیداری اجتماعی تأکید داشت؛ در حالی که شعر معاصر تا پیش از انقلاب، علاوه بر این مسائل، شاهد تحولات گستردهٔ ادبی و فکری و گرایش به نوآوری و اندیشه‌های جدید بود.