جواب درس 12 علوم و فنون ادبی دوازدهم انسانی
جواب خود ارزیابی درس دوازدهم فنون دوازدهم انسانی – صفحه 116 و 117
جواب صفحه 116 فنون دوازدهم انسانی
۱- در کدام یک از بیت‌های زیر اسلوب معادله آمده است؟ توضیح دهید.
نیست پروا تلخکامان را ز تلخی‌های عشق / آب دریا در مذاق ماهی دریا خوش است – صائب
پاسخ: این بیت اسلوب معادله دارد. شاعر در مصراع نخست می‌گوید عاشقان از تلخی‌ها و سختی‌های عشق بیمی ندارند. در مصراع دوم، همین مفهوم را با یک مثال روشن‌تر می‌کند: همان‌طور که ماهی از آب دریا، با وجود شوری و تلخی آن، لذت می‌برد و به آن نیاز دارد، عاشق نیز تلخی‌های عشق را می‌پذیرد؛ زیرا عشق برای او ضروری و دلپذیر است.
***
فکر شنبه تلخ دارد جمعه اطفال را / عشرت امروز بی‌اندیشه فردا خوش است – صائب
پاسخ: این بیت اسلوب معادله دارد. در مصراع اول، شاعر می‌گوید فکر کردن کودکان به فرا رسیدن شنبه و پایان تعطیلات، شادی جمعه را برای آنان کم می‌کند. در مصراع دوم نیز بیان می‌کند که خوشیِ امروز زمانی لذت‌بخش است که انسان نگران فردا نباشد. بنابراین مصراع دوم، مفهوم مصراع اول را به شکلی دیگر بیان و تأیید می‌کند.
***
با کمال احتیاج از خلق استغنا خوش است / با دهان تشنه مردن بر لب دریا خوش است – صائب
پاسخ: این بیت اسلوب معادله دارد. شاعر می‌گوید حتی زمانی که انسان به دیگران نیازمند است، بی‌نیازی و حفظ عزت نفس در برابر مردم ارزشمند و خوشایند است. برای روشن شدن این مفهوم، در مصراع دوم نمونه‌ای می‌آورد: مردن با دهان تشنه در کنار دریا، با اینکه آب در دسترس است، حالتی paradoxical و قابل‌تأمل است؛ همانند کسی که نیازمند است اما برای حفظ عزت خود دست نیاز به سوی مردم دراز نمی‌کند.
***
تنور لاله چنان برفروخت باد بهار / که غنچه غرق عرق گشت و گل به جوش آمد – حافظ
پاسخ: اسلوب معادله ندارد. دو مصراع در کنار هم یک تصویر واحد از تأثیر باد بهاری بر گل‌ها و غنچه‌ها را کامل می‌کنند و مصراع دوم مثال یا معادل مستقلی برای مصراع اول نیست.
***
پشت گوژ آمد فلک در آفرینش تا کند / هر زمان پیشت زمین بوس از برای افتخار – سعدی
پاسخ: اسلوب معادله ندارد. مصراع دوم در ادامه و توضیح مصراع نخست آمده است و دو مصراع یک مفهوم پیوسته را بیان می‌کنند، نه اینکه هرکدام معنای مستقلی داشته باشند و یکی معادل یا مثال دیگری باشد.
***
سرکشان را فکند تیغ مکافات ز پای / شعله را زود نشانند به خاکستر خویش – حزین لاهیجی
پاسخ: این بیت اسلوب معادله دارد. در مصراع اول، شاعر بیان می‌کند که افراد سرکش سرانجام به مجازات اعمال خود گرفتار می‌شوند. در مصراع دوم، برای تأیید این مفهوم، شعله را مثال می‌زند که سرانجام خاموش می‌شود و به خاکستر خود بازمی‌گردد. بنابراین مصراع دوم، معادل و نمونه‌ای برای مفهوم مصراع اول است.
***
بی‌کمالی‌های انسان از سخن پیدا شود / پسته بی‌مغز چون لب واکند، رسوا شود – صائب
پاسخ: این بیت اسلوب معادله دارد. شاعر در مصراع اول می‌گوید میزان کمال یا بی‌کمالی انسان از سخنان او آشکار می‌شود. سپس در مصراع دوم، پستهٔ بی‌مغز را مثال می‌زند که وقتی دهانش باز می‌شود، بی‌مغزی آن آشکار می‌گردد. بنابراین مصراع دوم، نمونه‌ای برای اثبات و روشن‌تر کردن مفهوم مصراع اول است.
***
آزاده را جفای فلک بیش می‌رسد / اول بلا به عاقبت‌اندیش می‌رسد – امیری فیروزکوهی
پاسخ: این بیت اسلوب معادله دارد. در مصراع اول، شاعر می‌گوید انسان آزاده بیشتر گرفتار ستم و سختی روزگار می‌شود. در مصراع دوم، همین مفهوم با تعبیر دیگری بیان شده است: بلا و سختی پیش از دیگران به کسی می‌رسد که آینده‌نگر و عاقبت‌اندیش است. در نتیجه، دو مصراع در حکم دو بیان معادل برای یک اندیشه هستند.
***
ملامت از دل سعدی فرو نشوید عشق / سیاهی از حبشی چون رود که خود رنگا‌ست – سعدی
پاسخ: این بیت اسلوب معادله دارد. سعدی می‌گوید سرزنش و ملامت دیگران نمی‌تواند عشق را از دل او بیرون کند. سپس در مصراع دوم، این موضوع را با یک مثال توضیح می‌دهد: همان‌گونه که سیاهی از پوست حبشی جدا نمی‌شود، عشق نیز از وجود عاشق جداشدنی نیست و با سرزنش دیگران از بین نمی‌رود.
۲- در بیت‌ها و عبارتهای زیر حس آمیزی را بیابید و توضیح دهید.
خداوند لباس هراس و گرسنگی را به آنها چشاند. – (نحل / ۱۱۲)
پاسخ: در ترکیب «لباس هراس و گرسنگی را چشاند» حس‌آمیزی دیده می‌شود. «چشیدن» مربوط به حس چشایی است، در حالی که «لباس» با حس لامسه و بینایی ارتباط دارد. بنابراین ویژگی مربوط به لباس و پوشیدن، با چشیدن و حس چشایی درهم آمیخته شده است.
***
نجوای نمناک علف‌ها را می‌شنوم. – سهراب سپهری
پاسخ: در ترکیب «نجوای نمناک» حس‌آمیزی وجود دارد. «نجوا» با حس شنوایی درک می‌شود، اما «نمناک» مربوط به حس لامسه است. شاعر ویژگیِ لامسه را به یک صدا نسبت داده است.
جواب صفحه 117 فنون دوازدهم انسانی
از این شعر تر شیرین ز شاهنشه عجب دارم / که سر تا پای حافظ را چرا در زر نمی‌گیرد؟ – حافظ
پاسخ: در ترکیب «شعر تر شیرین» حس‌آمیزی دیده می‌شود. «تر» با حس لامسه، «شیرین» با حس چشایی و «شعر» با حس شنوایی ارتباط دارد؛ بنابراین چند حس مختلف در یک ترکیب به کار رفته است.
***
ما گر چه مرد تلخ شنیدن ن هایم؛ لیک تلخی که از زبان تو آید، شنیدنی است – طالب آملی
پاسخ: در ترکیب «تلخ شنیدن» و «تلخی که … شنیدنی است» حس‌آمیزی وجود دارد. «تلخی» مربوط به حس چشایی و «شنیدن» مربوط به حس شنوایی است؛ بنابراین این دو حس با یکدیگر آمیخته شده‌اند.
***
بوی دهن تو از چمن م یشنوم رنگ تو ز لاله و سمن م یشنوم – مولوی
پاسخ: در این بیت دو مورد حس‌آمیزی وجود دارد:
«بوی … می‌شنوم»: ترکیب حس بویایی + حس شنوایی است؛ زیرا بو را نمی‌شنویم، بلکه آن را استشمام می‌کنیم.
«رنگ … می‌شنوم»: ترکیب حس بینایی + حس شنوایی است؛ زیرا رنگ دیده می‌شود، نه شنیده.
***
خط شکسته را هم محک متر و بامز هتر از دیگران م ینوشت. – عبدالله مستوفی
پاسخ: در ترکیب «خط محکم‌تر و بامزه‌تر» حس‌آمیزی دیده می‌شود. «خط» با حس بینایی درک می‌شود، «محکم» با حس لامسه ارتباط دارد و «بامزه» نیز تداعی‌کنندهٔ حس چشایی است. بنابراین ویژگی‌های چند حس مختلف برای توصیف خط در کنار هم آمده‌اند.
۳- در کدام یک از بیت‌های زیر آرایه حسن تعلیل یافت می‌شود؟ توضیح دهید.
عجب نیست بر خاک اگر گل شکفت / که چندین گل‌اندام در خاک خفت – سعدی
پاسخ: این بیت دارای حسن تعلیل است. شاعر برای روییدن گل بر خاک، علت واقعی و علمی ارائه نمی‌کند؛ بلکه علت شاعرانه و خیال‌انگیزی می‌آورد و می‌گوید چون انسان‌های زیباروی بسیاری در خاک آرمیده‌اند، از خاک آنان گل می‌روید. این علت، زیبا و شاعرانه است و به همین دلیل حسن تعلیل به شمار می‌آید.
***
اشک سحر زداید از لوح دل سیاهی / خرم کند چمن را باران صبحگاهی – رهی معیری
پاسخ: این بیت حسن تعلیل ندارد؛ بلکه دارای اسلوب معادله است. شاعر در مصراع اول پاک شدن تیرگی دل با اشک سحر را بیان می‌کند و در مصراع دوم، باران صبحگاهی و تأثیر آن بر طراوت چمن را در برابر آن قرار می‌دهد. بنابراین مصراع دوم، معادل و نمونه‌ای برای مفهوم مصراع اول است.
***
به یک کرشمه که در کار آسمان کردی / هنوز می‌پرد از شوق چشم کوکب‌ها – صائب
پاسخ: این بیت دارای حسن تعلیل است. شاعر علت واقعی درخشش و چشمک زدن ستارگان را بیان نمی‌کند؛ بلکه علت آن را کرشمه و ناز معشوق می‌داند. یعنی ستارگان از شوق کرشمهٔ معشوق همچنان می‌درخشند و می‌جنبند. این علت، شاعرانه و خیالی است.
***
سپهر مردم دون را کند خریداری / بخیل سوی متاعی رود که ارزان است – ناظم هروی
پاسخ: این بیت حسن تعلیل ندارد؛ بلکه اسلوب معادله دارد. شاعر در مصراع اول می‌گوید روزگار و آسمان بیشتر به افراد فرومایه روی می‌آورد و در مصراع دوم، برای آن نمونه‌ای می‌آورد: همان‌گونه که فرد بخیل به دنبال کالای ارزان می‌رود، سپهر نیز مردم دون را برمی‌گزیند.
***
خمیده پشت از آن گشتند پیران جها‌ن‌دیده / که اندر خاک می‌جویند ایام جوانی را – نظامی
پاسخ: این بیت دارای حسن تعلیل است. علت واقعی خمیده شدن پشت پیران، افزایش سن و فرسودگی جسم است؛ اما شاعر علت دیگری را به صورت شاعرانه بیان می‌کند و می‌گوید پیران برای یافتن روزگار جوانی خود در خاک خم می‌شوند. این علت خیالی و زیبا، نمونه‌ای از حسن تعلیل است.
کارگاه تحلیل فصل 4 علوم و فنون ادبی دوازدهم
جواب کارگاه تحلیل فصل چهارم علوم فنون دوازدهم – صفحه 118 تا 121
جواب صفحه 118 فنون دوازدهم انسانی
۱) اشعار زیر در چه قالبی سروده شده است؟ پس از تعیین پایه‌های آوایی و وزن واژه‌های هر مصراع، تفاوت این نوع شعر را با اشعار سنتی بیان کنید.
و صدای باد هردم دل گزاتر
در صدای باد بانگ او رهاتر،
از میان آب‌های دور و نزدیک،
باز در گوش این نداها:
«ای آدم‌ها»
نیما یوشیج
| و صدای باد هردم دل گزاتر | پایه‌های آوایی | وَ صِ دا یِ | با دِ هَر دَم | دِل گَ زا تَر |
| وزن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | |
| نشانه‌های هجایی | – – U – / – – U – / – – U – | |
| در صدای باد بانگ او رهاتر | پایه‌های آوایی | دَر صِ دا یِ | با دِ بان گِ | او رَ ها تَر |
| وزن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | |
| نشانه‌های هجایی | – – U – / – – U – / – – U – | |
| از میان آب‌های دور و نزدیک | پایه‌های آوایی | اَز مِ یا نِ | آ ب ها یِ | دو رُ نَز دیک |
| وزن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | |
| نشانه‌های هجایی | – – U – / – – U – / – – U – | |
| باز در گوش این نداها | پایه‌های آوایی | باز دَر گو | شین نِ دا ها |
| وزن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | |
| نشانه‌های هجایی | – – U – / – – U – |
| ای آدم ها | پایه‌های آوایی | آی آدم | ها |
| وزن | فاعِلاتُن | فع | |
| نشانه‌های هجایی | – / – – U – |
قالب: شعر نیمایی (شعر نو)
تفاوت با شعر سنتی: در شعر نیمایی، وزن عروضی همچنان وجود دارد، اما برخلاف شعر سنتی، همهٔ مصراع‌ها طول یکسانی ندارند و شاعر می‌تواند با توجه به معنا و آهنگ سخن، مصراع‌های کوتاه و بلند داشته باشد. همچنین قافیه جای ثابتی ندارد و الزام قافیه‌پردازی مانند قالب‌های سنتی وجود ندارد. در این شعر نیز سه مصراع نخست سه پایهٔ «فاعلاتن» دارند، اما مصراع چهارم کوتاه‌تر شده و تنها دو پایه دارد.
۲) پس از خوانش درست اشعار نیمایی زیر، پایه‌ها، وزن و نشانه‌های هجایی را مقابل هر مصراع بنویسید.
همان برگ و همان بار
همان خندهٔ خاموشِ در او خفته بسی راز
همان شرم و همان ناز
اخوان ثالث
| همان رنگ و همان بوی | پایه‌های آوایی | هَ مان رَن گُ | هَ مان بوی |
| وزن | مَفاعیلُ | فَعولُن | |
| نشانه‌های هجایی | – – U / U – – U | |
| همان برگ و همان بار | پایه‌های آوایی | هَ مان بَر گُ | هَ مان بار |
| وزن | مَفاعیلُ | فَعولُن | |
| نشانه‌های هجایی | – – U / U – – U | |
| همان خندهٔ خاموشِ در او خفته بسی راز | پایه‌های آوایی | هَ مان خَن دِ | خا مو شِ دَر | او خُف تِ بَ سی | راز |
| وزن | مَفاعیلُ | مَفاعیلُ | مَفاعیلُ | فَعولُن | |
| نشانه‌های هجایی | – – U / U – – U / U – – U / U – – U | |
| همان شرم و همان ناز | پایه‌های آوایی | هَ مان شَر مُ | هَ مان ناز |
| وزن | مَفاعیلُ | فَعولُن | |
| نشانه‌های هجایی | – – U / U – – U |
قالب: شعر نیمایی (شعر نو)
توضیح: در این شعر، وزن عروضی در سراسر شعر حفظ شده است؛ اما طول مصراع‌ها یکسان نیست و شاعر متناسب با معنا، مصراع‌ها را کوتاه و بلند کرده است. این ویژگی از تفاوت‌های مهم شعر نیمایی با شعر سنتی است.
جواب صفحه 119 فنون دوازدهم انسانی
۳) برای اشعار نیمایی زیر مانند نمونه بالا جدولی بکشید، پایه‌های آوایی، وزن و نشانه‌های هجایی هر مصراع را بنویسید؛ سپس اختیار شاعری به کار رفته در آن را مشخّص کنید.
خواهم انداخت به آب
دور خواهم شد از این خاک غریب
که در آن هیچ کسی نیست که در بیشه عشق
قهرمانان را بیدار کند.
سهراب سپهری
| قایقی خواهم ساخت | پایه‌های آوایی | قا یِ قی خا | هَم (3) ساخت (1) |
| وزن | فاعِلاتُن (2) | فَعْلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – – / – – U – | |
| خواهم انداخت به آب | پایه‌های آوایی | خا هَ مَن دا | خت بِ آب (1) |
| وزن | فاعِلاتُن (2) | فَعْلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – U U / – – U – | |
| دور خواهم شد از این خاک غریب | پایه‌های آوایی | دور خا هَم | شُدَ زین | خا کِ غَریب (1) |
| وزن | فاعِلاتُن (2) | فَعِلاتُن | فَعْلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – U U / – – U U / – – U – | |
| که در آن هیچ کسی نیست که در بیشه عشق | پایه‌های آوایی | کِ دَ ران هی(5) | چ کَ سی نیس | ت کِ دَر بی | شِ یِ عِشق (1) |
| وزن | فَعِلاتُن | فَعِلاتُن | فَعِلاتُن | فَعْلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – U U / – – U U / – – U U / – – U U | |
| قهرمانان را بیدار کند | پایه‌های آوایی | قَه رَ ما نان | را (4) بی دا | ر کُ نَد |
| وزن | فاعِلاتُن (2) | مَفْعولُن | فَعْلُن | |
| نشانه‌های هجایی | – U U / – – – / – – U – |
قالب: شعر نیمایی (شعر نو)
اختیارات شاعری
۱. اختیار وزنی: تبدیل هجای کشیدهٔ پایان مصراع به یک هجای بلند در مصراع‌های اول، دوم، سوم و چهارم.
۲. اختیار وزنی: تبدیل «فعلاتن» به «فاعلاتن» در رکن اول مصراع‌های اول، دوم، سوم و پنجم.
۳. اختیار وزنی (ابدال): در رکن آخر مصراع اول، دو هجای کوتاه «خت، ب» در برابر یک هجای بلند «هم» آمده است؛ یعنی فعلن = فعلن.
۴. اختیار وزنی (ابدال): در رکن دوم مصراع پنجم، دو هجای کوتاه «چ، ک» در برابر یک هجای بلند «را» آمده است؛ یعنی فعلاتن = مفعولن.
۵. اختیار زبانی (حذف همزه): حذف همزه در هجای سوم مصراع دوم، هجای هفتم مصراع سوم و هجای سوم مصراع چهارم.
جواب صفحه 120 فنون دوازدهم انسانی
۴) شعر زیر در چه قالبی سروده شده است؟
آن کیست که تقریر کند حال گدا را / در حضرت شاهی؟
کز غلغل بلبل چه خبر باد صبا را / جز ناله و آهی؟ – ابن حسام هروی
پاسخ: این شعر در قالب مستزاد سروده شده است. در قالب مستزاد، به پایان هر مصراع، عبارت یا عبارتی کوتاه افزوده می‌شود که از نظر معنایی با مصراع اصلی ارتباط دارد و مفهوم آن را کامل‌تر می‌کند. در این شعر نیز عبارتهای «در حضرت شاهی؟» و «جز ناله و آهی؟» به پایان مصراع‌ها افزوده شده‌اند؛ بنابراین شعر در قالب مستزاد است.
۵) با توجه به رباعی زیر به پرسش‌ها پاسخ دهید:
آغوش سحر تشنه دیدار شماست / مهتاب خجل ز نور رخسار شماست
خورشید که در اوج فلک خانه اوست / همسایه دیوار به دیوار شماست – علیرضا قزوه
الف) دو مورد از ویژگی‌های فکری شعر را بنویسید.
پاسخ:
۱. شعر به بزرگداشت مقام و عظمت شهیدان و بیان جایگاه والای آنان می‌پردازد.
۲. از مفاهیم ارزش‌های انقلابی و دفاع مقدس و ستایش ایثار و فداکاری شهیدان سخن می‌گوید.
***
ب) از آرایه‌های علم بیان و بدیع، هرکدام یک مورد بیابید و توضیح دهید.
پاسخ:
در حوزهٔ علم بیان: در عبارت «آغوش سحر»، برای «سحر» ویژگی انسانی، یعنی داشتن آغوش، در نظر گرفته شده است؛ بنابراین استعارهٔ مکنیه به کار رفته است و از نظر آرایهٔ ادبی، تشخیص نیز محسوب می‌شود.
همین شیوه در عبارت‌هایی مانند «مهتاب خجل» و «خورشید … همسایه» نیز دیده می‌شود؛ زیرا به پدیده‌های طبیعی ویژگی‌ها و رفتارهای انسانی نسبت داده شده است.
در حوزهٔ علم بدیع: در شعر اغراق دیده می‌شود؛ زیرا شاعر برای نشان دادن عظمت و مقام والای شهید، او را چنان بلندمرتبه معرفی می‌کند که حتی خورشید همسایهٔ او است.همچنین میان واژه‌های «خورشید، مهتاب و نور» آرایهٔ مراعات نظیر وجود دارد و میان «خانه، همسایه و دیوار» نیز تناسب معنایی دیده می‌شود. تکرار واج «ر» در بخش‌هایی از شعر نیز باعث افزایش موسیقی کلام شده و واج‌آرایی ایجاد کرده است.
۶) تحقیق کنید که تضمین به‌کاررفته در شعر زیر از کدام شاعر است.
صدا چون بوی گل در جنبش آب
به آرامی به هر سو پخش می‌گشت
جوان می‌خواند سرشار از غمی گرم
پیِ دستی نوازش‌بخش می‌گشت
«تو که نوشُم نه ای، نیشُم چرایی؟
تو که یارُم نه ای، پیشُم چرایی؟»
«تو که مرهم نه ای، زخمِ دلمُ را،
نمک‌پاش دل ریشُم چرایی؟»
فریدون توللی
پاسخ: ابیات داخل گیومه در این شعر، از سروده‌های باباطاهر عریان، شاعر نامدار دوبیتی‌سرای قرن پنجم هجری، گرفته شده است. فریدون توللی با آوردن این ابیات در شعر خود، بخشی از شعر باباطاهر را در سرودهٔ خویش گنجانده است؛ بنابراین این بخش نمونه‌ای از تضمین به شمار می‌آید.
۷) پس از تعیین پایه‌های آوایی و وزن هر بیت، نام بحر آن را بنویسید.
پاسخ:
الف) ای مست شب رو کیستی؟ آیا مه من نیستی؟ / گر نیستی، پس چیستی؟ ای همدم تنهای دل — مهرداد اوستا
| پایه‌های آوایی | اِی مَس تِ شَب | رُوْ کی س تی | آ یا مَ هِ | مَن نی س تی |
|---|---|---|---|---|
| پایه‌های آوایی | گَر نی س تی | پَس چی س تی | اِی هَم دَ مِ | تَن ها یِ مَن |
| وزن | مُستَفعِلُن | مُستَفعِلُن | مُستَفعِلُن | مُستَفعِلُن |
| نشانه‌های هجایی | – U – – | – U – – | – U – – | – U – – |
وزن کلی: مُستَفعِلُن مُستَفعِلُن مُستَفعِلُن مُستَفعِلُن
بحر: رَجَز مثمّن سالم
جواب صفحه 121 فنون دوازدهم انسانی
ب) پر از مثنوی‌های رندانه است / شب شعر عرفانی چشم تو — سید حسن حسینی
| پایه‌های آوایی | پُ رَز مَث | نَ هُوی ها | یِ رِن دا | نِ اَست |
|---|---|---|---|---|
| پایه‌های آوایی | شَ بِ شِعر | رِ عِر فا | نِ یِ چَش | مِ تُ |
| وزن | فَعولُن | فَعولُن | فَعولُن | فَعَل |
| نشانه‌های هجایی | – – U | U – – | U – – | – U |
وزن کلی: فَعولُن فَعولُن فَعولُن فَعَل
بحر: مُتقارب مثمّن محذوف
***
پ) هر دم از سرگشتگی چون گرد می‌پیچم به خود / همرهان رفتند و من تنها به صحرا مانده‌ام — امیری فیروزکوهی
| پایه‌های آوایی | هَر دَ مَز سَر | گَش تِ گی چُن | گَر د می پیِ | چَم بِ خُد |
|---|---|---|---|---|
| پایه‌های آوایی | هَم رَ هان رَف | تَن دُ مَن تَن | ها بِ صَح را | مان دِ اَم |
| وزن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فاعِلاتُن | فاعِلُن |
| نشانه‌های هجایی | – – U – | – – U – | – – U – | – U – |
وزن کلی: فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلاتُن فاعِلُن
بحر: رَمَل مثمّن محذوف
***
ت) به پایان آمد این دفتر، حکایت همچنان باقی / به صد دفتر نشاید گفت حسب‌الحال مشتاقی — سعدی
| پایه‌های آوایی | بِ پا یان آ مَد | این دَف تَر حِ | کا یَت هَم چُ | نان با قی |
|---|---|---|---|---|
| پایه‌های آوایی | بِ صَد دَف تَر | نَ شا یَد گُفت | حَس بُل حا لِ | مُش تا قی |
| وزن | مَفاعیلُن | مَفاعیلُن | مَفاعیلُن | مَفاعیلُن |
| نشانه‌های هجایی | – – – U | – – – U | – – – U | – – – U |
وزن کلی: مَفاعیلُن مَفاعیلُن مَفاعیلُن مَفاعیلُن
بحر: هَزَج مثمّن سالم
۸) متن زیر را بخوانید و ویژگی‌های زبانی، ادبی و فکری آن را بررسی کنید.
«… مینی‌بوس با سرعت نه چندان زیاد پیش می‌رفت. نگاه کردم به مناظر اطراف جاده و مزارع و خانه‌های روستایی، بعد از هفتاد و پنج روز زندانی بودن، حسی فراموش نشدنی در من ایجاد می‌کرد. شکل و شمایل خانه‌های روستایی آنجا هم شبیه روستای خودمان بود و این تشابه مرا دلتنگ می کرد. کاش می شد گوشه‌ای بایستیم. این آرزو هنوز توی دلم بود که ناگهان صدایی مثل شلیک گلوله بلند شد و مینی‌بوس افتاد به تکان‌های شدید. لاستیکش ترکیده بود. راننده و محافظان مسلح برای تعویض لاستیک پیاده شدند. از اقبال ما بود که زاپاس مینی‌بوس هم پنچر از آب درآمد و عراقی‌ها مجبور شدند همان‌جا لاستیک را پنچرگیری کنند. این یعنی فرصتی برای ما که زیر نگاه سربازان مسلح عراقی روی زمین بنشینیم و مشاممان را پر کنیم از بوی تازه علف و گوش‌هایمان را از صدای گنجشک‌های آزاد آسمان.»
آن بیست و سه نفر، احمد یوسف‌زاده
پاسخ:
ویژگی‌های زبانی: زبان متن ساده و به زبان گفت‌وگو و محاوره نزدیک است؛ برای نمونه: «این آرزو هنوز توی دلم بود.» همچنین واژه‌ها و تعبیرهای مربوط به جنگ و اسارت مانند «گلوله»، «عراقی‌ها» و «محافظان مسلح» در متن دیده می‌شود.
ویژگی‌های ادبی: در متن از تشبیه استفاده شده است؛ مانند: «شکل و شمایل خانه‌های روستایی آنجا هم شبیه روستای خودمان بود.» همچنین عبارت «دلتنگ می‌کرد» را می‌توان کنایه دانست. متن از نظر آرایه‌های ادبی چندان پیچیده نیست و بیشتر با زبانی ساده و روان نوشته شده است. قالب اثر، خاطره‌نویسی است و داستان با زاویه دید اول شخص روایت می‌شود.
ویژگی‌های فکری: موضوع نوشته، بخشی از زندگی و خاطرات فردی است که در دوران جنگ به دست نیروهای عراقی اسیر شده است. مضمون اصلی متن به مسائل اجتماعی و دوران جنگ و اسارت مربوط می‌شود. مفاهیمی مانند ایثار، فداکاری، دفاع از وطن و روحیه مقاومت در آن دیده می‌شود. این اثر در قالب خاطره‌نویسی نوشته شده و بازتاب‌دهنده تجربه‌های نویسنده از دوران اسارت است.